मूलम्

मुनिवराश्रमान्ताः श्लोकका दश ॥ ४ ॥ सोऽचिन्तयत्तदा तत्रैतद्यर्धश्लोकात्मको मनुः । मत्पूर्वैरित्युपक्रम्य सप्तश्लोका नृपान्तिमाः ॥ ५ ॥ अथ वैश्यः समाख्याद्याः संस्थितान्तास्ततत्रयः । किं नु तेषां कथं ते किमित्यर्धश्लोककौ मनू ॥ ६ ॥ राजोवाच ततो यस्तेष्वित्यर्धश्लोकमन्त्रकौ । वैश्योक्तिरेवमित्याद्या वन्धुघ्नन्तास्ततत्रयः ॥ ७ ॥ तेषां कृते करोमीति द्वावधश्लोकमन्त्रकौ । मार्कण्डेयस्ततस्तौ समाधिः श्लोकार्धमन्त्रकौ ॥ ८ ॥ कृत्वा तु ताविति श्लोको राजोक्तिर्भगवन्निति । दुःखायेति च मन्त्रौ द्वावर्धश्लोकात्मकौ मतौ ॥ ९ ॥ ममत्वाद्या मूढतांताश्चत्वारोऽथ ऋषेर्वचः । ज्ञानमस्तीत्युपक्रम्य मुक्तये तास्ततो दश ॥ १० ॥ सा विद्येति च रांसारेत्यप्यर्धश्लोककौ मनू । राजोक्तिर्भगवन् केति श्लोको यत्तदिति द्वयम् ॥ ११ ॥ ऽर्धश्लोकात्मकमृषिर्निर्त्थैवेति तथापि तत् ॥ द्वावर्धश्लोकमन्त्रौ स्तो देवानां कार्यमादितः ॥ १२ ॥ तेजसः प्रभुरित्यन्ताः श्लोकाः षट् ब्रह्माणोऽथ वाक् । त्वं स्वाहा त्वं स्वधेत्याद्याः श्लोकमन्त्रास्त्रयोदश ॥ १३ ॥ प्रबोधं चेति बोधध्वेत्यर्धश्लोकात्रकौ मनू । ऋषिरेवं स्तुतेत्यादिविभ्वन्तं श्लोकपञ्चकम् ॥ १४ ॥ तावपीत्युक्तवन्ताविंत्यर्धश्लोकमनुद्वयम् । भगवांश्च भवेतां किमन्येनेत्यर्धयुग्मकम् ॥ १५ ॥ ऋषिवाक्यं वञ्चिताभ्यामित्येकः श्लोकमन्त्रकः । आवां जहीत्यर्धमृषिस्तथेति श्लोकयोऽर्युगम् ॥ १६ ॥ इत्यष्टसप्ततिश्लोकैरध्यायः प्रथमात्मनः । प्रथमस्य चारित्रस्य सर्वे मन्त्राश्चतुःशतम् ॥ १७ ॥ तेषूवाचाक्षिता मन्त्रा द्व्येकद्व्येकत्रिपञ्चभिः । मृकण्डुपुत्र-भगवद् चैश्च-ब्रह्म-नृपर्षिभिः ॥ १८ ॥ चतुर्दश स्युः श्लोकार्धाश्चतुर्विंशतिरीरिताः । अवशिष्टास्तु षट्षष्टिः श्लोकमन्त्रा इति स्थितिः' ॥ १९ ॥ अथ मन्त्राणां तत्रतत्रापेक्षितांशमात्रव्याख्या सापि कात्यायनीतन्त्रसम्मताना ⟨…⟩ श्लोकानां प्रदर्श्यते । ये तु तत्रतत्रापिका अपि श्लोकाः क्वचित् क्वचिदुपलब्धा इहास्माभिः कतिपये प्रदर्शयिष्यन्ते ते प्रकृततन्त्रानुसारिभिर्नोपादेयाः । इति गुप्तवत्यां पूर्वपीठिकादिनिर्णयः ॥ नागोजीभट्टीयः प्रयोगविधिः । श्रीगणेशाय नमः । मार्कण्डेयेन क्रोष्टुकिं भागुरिं प्रति उक्तं स्तोत्रं जैमिनिं प्रति पक्षिरूपैर्मुनिपुत्रैरुक्तं मार्कण्डेयपुराणे यथामति व्याचक्ष्महे । तत्रादौ व्याख्यास्यमानस्तोत्रे स्तूयमानदेवतास्वरूपं प्राधानिकरहस्याख्ये ग्रन्थविशेषे उक्तं विविच्य दर्श्यन्ते । तत्रादौ राज्ञः प्रश्नः । 'भगवन्नवतारा मे चण्डिकायास्त्वयोदिताः । एतेषां प्रकृतिं ब्रह्मन्प्रधानं वक्तुमर्हसि' इति । अत्रैतेषामिति निर्धारणे षष्ठी । प्रकृतिं मूलकारणम् । तत्रोत्तरं तत्र लक्ष्यस्वरूपमाह । 'मातुलिङ्गं गदां खेटं पानपात्रं च विभ्रती । नागं लिङ्गं च योनिं च बिभ्रती नृपमूर्धनि । तप्तकाञ्चनवर्णाभा तप्तकाञ्चनभूषणा' इति । अलक्ष्यस्वरूपमाह । 'शून्यं तदखिलं स्वेन पूरयामास तेजसा' इति । 'लिङ्गं योनिं च बिभ्रति' इत्यनेनास्याः पुंरूपत्वं स्त्रीरूपत्वं च ध्वनितम् । एतदेव रूपं शैवाः सदाशिव इत्याहुः । वैष्णवाः वासुदेव इति । शाक्ताः महालक्ष्मीरिति । इयं महालक्ष्मीः कूटस्था प्रथममध्यमोत्तरचरितत्रयदेवतासमष्टिरूपा सकलदेवीमाहात्म्ये देवेति बोध्यम् । एषा शैवी वैष्णवी च । 'सदाशिवाङ्कमारूढा शक्तिरिच्छाह्वया शिवा । महालक्ष्मीरिति ख्याता देवी सर्वगुणान्विता' इति शिवपुराणात् । लक्ष्मीतन्त्रे विष्णुशक्तिरूपया लक्ष्म्या शक्रं प्रति काल्यादीनां स्वावतारभेदत्वोक्तेश्च । एतच्च सार्वात्म्ये पर्यवस्यति । मायाविशिष्टं शुद्धं ब्रह्मेदं प्रधानतत्त्ववस्थम् । ततो गुणत्रयविभागेनाह । 'शून्यं तदखिलं लोकं विलोक्य परमेश्वरी । बभार रूपमपरं तमसा केवलेन हि' । अत्र तमसः प्राधान्यमाश्रित्य केवलेनेत्युक्तिः । तद्रूपमाह । 'सा भिन्नाञ्जनसंकाशा दंष्ट्राङ्कितवरानना । विशाललोचना नारी बभूव तनुमध्यमा । खड्गपात्रशिरःखेटैरलंकृतचतुर्भुजा । कबन्धहारमुरसा बिभ्राणः हि शिरःस्रजम्' । अस्याः रूपेण तामसत्वमुक्त्वा तदेव मोहजनकत्वोपपत्तये ज्ञानकपालत्वप्रदर्शनेनैव दृढयति । 'सा प्रोवाच महालक्ष्मीं तामसी प्रमदोत्तमा । नाम कर्म च मे मातर्देहि तुभ्यं नमोनमः' अत एव महालक्ष्मीरपरं रूपं बभारेत्यनेनाविरोधः । अनेन हि मूलशक्तेरस्याश्च भेदो ध्वन्यते । ततो महालक्ष्मीराह । 'महामाया महाकाली महामारी क्षुधा तृषा । निद्रा तृष्णा चैकवीरा कालरात्रिर्दुरत्यया । इमानि तव ना मानि प्रतिपाद्यानि कर्मभिः'इति । इमां रुद्र इत्यन्ये व्यवहरन्ति । ततः 'तामित्युक्त्वा महालक्ष्मीः स्वरूपमपरं नृप । सत्त्वा ह्येनातिशुद्धेन गुणेनेन्दुप्रभं दधौ । अक्षमालाङ्कुशधरा वीणापुस्तकधारिणी । सा बभूव वरा नारी नाभान्यस्यैव सा ददौ' । अस्याः सत्त्वप्रधानत्वं दर्शयितुं ज्ञानकलातिरोभावाभावो नामादिप्रश्नाभावेन दर्शितः । 'महामाया महावाणी भारती वाक् सरस्वती । आर्या ब्राह्मी कामधेनुर्वेदगर्भा च धीश्वरी' इति इमां विष्णुरित्यन्ये । श्वेतरूपधरत्वेनापि विष्णोः स्मरणात् । अत्र तमःसत्त्वयोः प्रविभागोत्था महालक्ष्मीरेव स्वयं रजःप्राधान्येन स्थितेत्युक्तं भवति । इमां ब्रह्मेत्यन्ये । अलक्ष्यरूप च सर्वमूलं चतुर्थं वेदितव्यम् । आसां च मूलशक्त्या अभेद उक्त एव । परस्परमपि तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति न्यायेन बोध्यम् । स्वस्वरूपांशेनावृतज्ञानत्वादासां तद्भेदज्ञानमपि । एतास्तिस्रोऽपि कन्या एव । तत्समानकक्षपुरुषान्तरानुक्तेः । सर्वासां पुंस्त्री उभयरूपता च । 'अथोवाच महालक्ष्मीर्महाकाली सरस्वतीम् । युवां जनयतां देव्यौ मिथुने स्वानुरूपतः' इमाः । आज्ञादानं संमतिरूपं बोद्धव्यम् । 'इत्युक्त्वा ते महालक्ष्मीः ससर्ज मिथुनं स्वयम् । हिरण्यगर्भौ रुचिरौ स्त्रीपुंसौ कमलासनौ । ⟨…⟩ स्थः प्रयोगविधिः ] गुप्तवत्यादिसप्तटीकासंवलिता । ⟨…⟩ वाल्ता ।। ३१ ⟨…⟩ रंबेति धातरित्याह तं नरम् । श्रीः पद्मे कमले लक्ष्मीत्याह माता च तां श्रियम् । अत्र मातृत्वं ततः प्रादुर्भाव ⟨…⟩ हाकाली भारती च मिथुनं सृजतः सह । नीलकण्ठं रक्तबाहु श्वेतांशुं चन्द्रशेखरम् । जनयामास नामानि तयोरपि विष्णुः कृष्णो हृषीकेशो वासुदेवो जनार्दनः । उमा गौरी सती चण्डी सुन्दरी सुभगा शुभा । एवं युक्तयः शब्दः ⟨…⟩ दिरे' । पुरुषत्वमपीत्यर्थः । एताश्च न सर्ववेद्याः । तत्क्रिया च न सर्ववेद्येत्याह । 'चक्षुष्मन्तो हि पश्यन्ति पश्य ⟨…⟩ षुः' इति । तत्र 'ब्रह्मणे प्रददौ पत्नीं महालक्ष्मीर्नृप त्रयीम् । रुद्राय गौरीं वरदां वासुदेवाय च श्रियम् । तत्र सहितास्ते क्रमेण ब्रह्मा सृष्ट्यधिकारं विष्णुः पालनाधिकारं रुद्रः संहाराधिकारं कृतवानित्यग्रे उक्तम् । इयं त्रय्यी ⟨…⟩ न्यत्वात् क्रमतः तमोमयी । सितां श्रियमित्युक्तं रूपतः सत्त्वमयी । एवं च तमःसत्त्वयोस्तस्यां साम्यम् । ⟨…⟩ लक्ष्मीजन्यत्वात् हिरण्यगर्भ इत्युक्तेः स्वरूपतः क्रमतश्च रजोमय इति । तत्र रजोद्वैगुण्यम् । विष्णुः सरस्वतीत्वकः । कर्मतः कृष्णं च पुरुषमित्युक्तेः रूपतस्तमोमय इति । तत्र सत्त्वतमसोः समता । लक्ष्मीस्तु ब्रह्मवद्द्विगुणदो महाकालीजन्यत्वात्कर्मतस्तमोमयः श्वेताङ्गमित्युक्तेः रूपतः सत्त्वमय इति । तत्र सत्त्वतमसोः साम्यम् ।' गौरी जन्यत्वात् गौरीमित्युक्तेश्च कर्मतो रूपतश्च सत्त्वमयीति सत्त्वद्वैगुण्यम् । अतएव तत्तद्गुणानुरूपसृष्ट्यादिकर्म तेषाम् । विष्णोः स्त्रीपुंमिथुनं मिलित्वा गुणत्रयमपि । शिवमिथुने तु सत्त्वं त्रिगुणम् एकगुणं तमः रजसः सर्वथाभाव इति प्रथमा ब्रह्मादयः । तदग्रे एव ब्रह्मणो विष्णुरिति विष्णुधारा । रुद्राद्रुद्रस्तस्मात्पुना रुद्र इति रुद्रधारा । काल्याः स्वत्याश्च कालीति कालीधारा । सरस्वत्याः काली कालीतः सरस्वतीति सरस्वतीधारा । लक्ष्म्या लक्ष्मीः ततो लक्ष्मीधारा । सर्वत्रापि गौरीकेशवौ लक्ष्मीब्रह्माणौ सरस्वत ⟨…⟩ शंकरौ चेति सहजौ । सर्वत्र ब्रह्मणः सरस्वती विष्णोस्य गौरी पत्नीत्यौत्सर्गिकी रीतिः । सर्वेषां रूपकर्माणि मूलवदेव । कदाचित्कल्पभेदेन स्थानभेदेन वा लक्ष्मीतः यो सरस्वत्याः सकाशादितरे काल्याः सकाशादितरे । विष्णोर्ब्रह्मारुद्रौ ब्रह्मणो रुद्रविष्णू रुद्रात् ब्रह्मविष्णू इत्यपि ात । इति नानाप्रकारपुराणादिस्थसृष्टिक्रमे कश्चिन्न विरोध इति । एते सर्वेपि सर्वज्ञत्वादिसकलशक्तिमन्तः । यत्यात्तु किंचिज्ज्ञत्वादिव्यवहारोऽपि स्वस्वोर्ध्वब्रह्मादिनियमता च । एवं ये जीवाः उपासनादिकर्मणा तत्तल्लोकं स्ते तत्तल्लोकीयब्रह्मवासुदेवादिभिः समानाकारत्वात् ब्रह्मादिसंज्ञाभाजो जीवा एव । एषामपि कर्मानुरूपं तत्तद्म् । एषां सर्वेषां मूलाभेदेन तदभेदस्य सत्वे स्वात्मांशे आवरणहीनतया तेज्ञानम् । नच सार्वात्म्येन स्तुतिर्न विरुद्धा । ादिकादिब्रह्मादीनां स्वप्रादुर्भूतब्रह्माभेदज्ञापनायैव प्राधानिकरहस्ये मुख्यलक्ष्म्यादिजन्यब्रह्मादीनामेव अण्डस्रष्टृतत्पालकत्व-तत्संहारकत्वादीन्यग्रे उक्तानीति बोध्यम् । 'स्वरया सह संभूय विरिञ्चोऽण्डमजीजनत् । विभेद तन्द्र ⟨…⟩ यां सह वीर्यवान्' इत्यादिना । एवं च पृथिवीत्वाधिष्ठातृभूतहरेर्योगनिद्रासंपादिकायास्तादृश्या अपि महाक्त्यभेदादेव 'तया विसृज्यते सर्वं' 'सा विद्या परमामुक्तेः' इत्यादिना क्रियमाणा सार्वात्म्येन स्तुतिर्न विरुद्धा । कायाः प्रकृतेश्चेतनरूपायाश्चिच्छक्तेश्चाधिष्ठात्र्यधिष्ठेययोरभेदं मत्वा 'योगनिद्रा जगत्पतेः । सैषा प्रसन्ना वरदा' न जडचेतनयोः सामानाधिकरण्यम् । अत्र मूलभूतजडशक्तिर्महामायाकुण्डलिनीत्यादिशब्दैर्व्यवह्रियमाणा या अधिक्तिरपि तदभेदान्महामायादिसंज्ञाभाक् । एवं तमोमयी कालीसंज्ञाशक्तिरपि निद्रा मोहादिभिः पुरुषज्ञानावरकत्युच्यते । मूलशक्त्यभेदाच्च । सा चेयं शक्तिः मनोधिष्ठिता एव उपास्या । तत्र शक्तस्य शक्तिः प्रलयाश्रयत्वेऽपि क्तेरेव प्राधान्यम् । अतः शक्तिरुपास्येति व्यवहारस्य नानुपपत्तिः । एवं मुक्तिदातृत्वं सर्वाश्रयत्वादिव्यवहारोऽपि पास्यत्वं च महाकाल्यादिद्वारा मूलशक्तेरेवेति सर्वं समंजसम् । अन्यच्च तत्रतत्र वक्ष्यामः । अस्याः शापोद्धारोयनीतन्त्रोक्ति त्रयोदशाध्यायं पठित्वा प्रथमं पठेत् । ततो द्वादशद्वितीयो तत एकादशतृतीयाविति क्रमेण पठेत् । शापोद्धारः । प्रथमं मध्यमचरित्रं पठित्वा ततः प्रथमतृतीयो पठेदित्युत्कीलनम् इति केरलाः ॥ संगास्तोत्रविधिः । तत्र वाराहीतन्त्रे । 'आधारे स्थापयित्वा तु पुस्तकं वाचयेत्ततः । हस्तसंस्थापनादेवि भवेद्यावन्न पूर्येतेऽध्यायस्तावद् विरमन्पठेत् । यदि प्रमादादध्याये विरामो भवति प्रिये । पुनरध्यायमारभ्य पठेत्सर्वं नुक्रमात्पठेद्देवि शिरःकम्पादिकं त्यजेत्' । तथान्यत्र । 'प्रणवं पूर्वमुच्चार्य स्तोत्रं वा संहितां पठेत् । अन्त्ये च प्रणवं दिपूरुषः । नमोन्तं च पठेत्स्तोत्रं वाचकं तु प्रशस्यते' । यत्तु कीलके 'शनैस्तु जाप्यमानेऽस्मिन्स्तोत्रे संपत्तिरुच्चकैः' पाठनिषेधकं त्वरानिषेधकं च । 'पुस्तके वाचनं शस्तं सहस्रादधिकं यदि । ततो न्यूनस्य तु भवेद्वाचनं पुस्तकं पीखर्थः । ऋषिं छन्दों ⟨…⟩ विन्यस्य पठेत्स्तोत्रं समाहितः । स्तोत्रे न दृश्यते यत्र प्रणवं न्यासमाचरेत् । भीष्मता सा प्रशस्ता कलौ युगे । विष्णोः सहस्रनामाढ्यं स्तोत्रं पापप्रणाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं चैव तथा कारुण्यकदं तथा स्तोत्रं स्तोत्रं श्रीरामसंज्ञकम् । देव्याः सप्तशतीस्तोत्र तथा नामसहस्रकम् । श्लोकाष्टकं नीलकण्ठं शिवं । त्रिपुरायाः प्रसादाख्यं सूर्यस्य स्तवराजकम् । पैत्रोऽहचिस्तवो यथ इन्द्राक्षीस्तोत्रमेव च । वैष्णवं च महारमिन्देण भाषितम् । मार्गबाह्येन रामेण शस्तान्यन्यानि कारुण्यवत् । शुद्धेनाकुलचित्तेन पठितव्यं प्रयत्नतः । ३२ दुर्गासप्तशती । [ नागोजीभट्टीयः प्रयोगविधिः स्वयं लिखितं स्तोत्रं नाब्राह्मणलिपिं पठेत् । नच स्वयं कृतं स्तोत्रं तथान्यदेव च यत्कृतम् । यतः कलौ प्रशंसन्ति ऋषिभिभाषितं तु यत् । क्वचित्तु 'अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां कृष्णायां तु समाहितः । ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथेपा प्रसादात् इति कीलकग्रन्थे । सप्तशतीग्रन्थे शिवशापतदुद्धारावुक्तौ । यथा वैकृतिकरहस्ये । ,ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा स्तुवीत चरितैरिमैः । एकेन वा मध्यमेन नैकेनेतरयोरिह । चरितार्धं तु न जपेज्जपंश्छिद्रमवाप्नुयात्' इति । 'अर्गलां कीलकं चादौ जपित्वा कवच पठेत् । जपन्सप्तशतीं पश्चात्क्रम एष ऋचोदितः' । इति ( केरल ) स्तोत्रपठनविधिः ॥ ॥श्रीर्जयति । सामविधिब्राह्मणेऽथ यः कामयते पुनर्न प्रत्याजायेयमित्यपुनर्भवमधिकृत्य तदनुसंधेयोऽस्याः मन्त्र उक्तः । 'रात्रिं प्रपद्ये पुनर्भूं मयोभूं कन्यां शिखण्डिनीं पाशहस्तां युवतीं कुमारिणीमादित्यः श्री चक्षुषेवान्तः प्राणाय सोमो गन्धायापः स्नेहाय मनोनुज्ञाय पृथिव्यै शरीरमिति' । अस्य रात्रौ जपमात्रात्सिद्धिः । अस्य फलं मरणकालज्ञाने परमफलं तु मोक्ष यापः स्नेहाय मनोनुज्ञाय पृथिव्यै शरीरमिति' । अस्य रात्रौ जपमात्रात्सिद्धिः । अस्य फलं मरणकालज्ञाने परमफलं तु मोक्ष इति तन्त्रैवोक्तम्। अयं च देवीविषयो मन्त्रः । कन्यां कुमारिणी मित्यत्र प्रत्यभिज्ञानात् । रात्रिं तद्रूपाम् । 'अस्यास्तनुस्त॰ मोद्रारा निशादिवसनाशिनी' इति देवीमुपक्रम्य हरिवंशोक्तेः । पुनर्भूः असुरवधार्थं नानावतारग्रहणात् । अतएव मयोभूः प्राणिनां सुखदात्री । कन्या अजातपुंस्पर्शाऽतिरुच्या चातिसुन्दरीति शिवोक्तेः । शिखण्डिनी मयूरापच्छभूषणा मयूरकलापत्व॰ जा च 'भूषणैस्तु मयूराणामङ्गदाद्यैश्च भास्वरा । ध्वजेन शिखिवर्हाणामुच्छ्रितेन समावृता' इति हरिवंशोक्तेः । पाशहस्ता असुरबन्धनार्थम् । तथा युवतिः नित्यं बाल्यवार्धकावस्थारहिता । कंसमोहनावतारे क्षणं शैशवाभिनयेपि तदानीमेव यौवनावष्करणोक्तेः। एवंभूताया रात्र्यभिमानिदेवतायाः प्रभावादादित्यश्चक्षुषे चक्षू रक्षितुं भवतु यत्नवान् भवत्विति क्रमेणार्थः । मनस्तदधिष्ठात्री देवता अनुज्ञाय अनुज्ञा ⟨…⟩ नं रक्षितुं भवतु । पृथिव्यै शरीरमित्यस्य विभक्तिविपरिणामेन पृथिवींशरीरायेत्यर्थः ॥ अथास्य सप्तशतीत्वव्यवहारप्रयोजकसप्तशतहोममन्त्रविभागो दर्शितः कात्यायनीतन्त्रे । 'मार्कण्डेयऋषिः प्रोक्तो प्रथमश्लोकतः प्रिये । व्योमादिवर्णसंभूतो द्वितीयः स्वरसंयुतः '। व्योम दकारस्तस्यादिः सकारः द्वितीयः स्वर आकार इत्यर्थः । 'नृपान्तं प्रवदेन्मन्त्राः सर्वे चाष्टादश प्रिये । वेद्योवाच ततः श्लोका व्योमाद्याः पञ्च मन्त्रकाः' । व्योमाद्य आद्या यषामात मृगनयनावत्समासः । 'नपस्योक्तिर्मान्तवर्णो द्वादशस्वरसंयुतः' । मान्तवर्णो यः सच द्वादशस्वरेण एकारेण युक्त आदिभूत इत्यर्थः । 'सकारो बिन्दुसंयुक्तश्चान्ते स्तो मनुरीदृशौ' २६ मनुर्मनु इत्यर्थः । 'वैश्योवाच पुनर्देवि स्वरैकादश आदितः' । स्वरैकादशः एकारः । 'वह्निबीजं बिन्दुयुक्तमन्ते स्यान्मनुपंचकम्' । वह्निबीजं रमिति २० 'मार्कण्डेयऋषिप्रोक्तं मन्त्रत्रयमुदाहतम् । तादिवण च भुवनस्वरयुग्वारुणं परम्' भुवनस्वर औ तद्युक्तं वारुणं वौ इति । 'राजोवाचेतिषण्मन्त्रा भादितान्ताः शुभानने । अथोवाच ऋषिं ज्ञानमस्तीत्यादि सुरेश्वरि । सर्वेश्वरेश्वरी चान्ते मन्त्रा वै द्वादश स्फुटाः । राजोवाचेति भगवानादिरन्ते विदांवर । मन्त्रत्रयमिदं ह्यातं ततो ऋषिरुवाचह । नित्यैव सा यदा चादौ प्रभुरन्तेऽष्टमन्त्रकः । ब्रह्मोवाच ततश्चोक्त्वा त्वं स्वाहादिमहासुरः । अन्ते पञ्चदशैते स्युर्मन्त्राश्च परमेश्वरि' । एवं स्तुत्यादिऋष्युक्तिर्वीन्त मन्त्राश्च सप्त वै । ततो भगवदुक्तिस्तु भवदादिमनुद्धयम् । वह्नितेति च ऋष्युक्तिर्मन्त्रौ द्वौ परमेश्वरि । ऋष्युक्तिश्च तथेत्यादिमन्त्रद्वयमुदाहतम् । सर्वे श्लोकास्त्व ⟨…⟩ ाध्यायऽष्टयुबोध्या मन्त्रा भुवनसंख्यकाः १४ ॥ इति प्रथमचरितनिर्णयो नाम म विंशतिमं पटलम् २० ॥ १ ॥ ऋक्सप्ततिस्तु क्रमात् । मध्ये चतुर्विंशतिका अर्धमन्त्राः प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयो ज्ञेयाश्चतुरुत्तरकं शतम् । उवाचान्तास्त्वत्र त्रिंशच्च वै मन्त्राः श्लोका ज्ञेया वरानने । देव्युवाचेति मन्त्रान्ते मन्त्रश्लोको मतः प्रिये । ऋषेरुक्तिः पुनः श्लोकाः पञ्च मन्त्राः सनातनाः । एवमाहृतयस्तत्र चत्वारिंशच्चतुर्युताः ॥ ३ ॥ चतुर्थे क्रमतो देवि ऋष्युक्तिः षड्ऋच्च विंशतिः । पुनस्तथैव ऋष्यु बोध्या मन्त्रा भुवनसंख्यकाः १४ ॥ इति प्रथमचरितनिर्णयो नाम विंशतिमं पटलम् २० ॥ १ ॥ ईश्वर उवाच । द्वितीये ऋष्युवाचेति नवषष्ट्याहुतिः क्रमात् ॥ २ ॥ ततस्तृतीयेऽध्याये तु ऋषिरुवाच देशिके । पञ्चत्रिंशच्च वै मन्त्राः श्लोका ज्ञेया वरानने । देव्युवाचेति मन्त्रान्ते मन्त्रश्लोको मतः प्रिये । ऋषेरुक्तिः पुनः श्लोकाः पञ्च मन्त्राः सनातनाः। एवमाहुतयस्तत्र चत्वारिंशच्चतुर्युताः ॥ ३ ॥ चतुर्थे क्रमतो देवि ऋष्युक्तिः षट्रूच विंशतिः । पुनस्तथैव ऋष्युक्तिः श्लोकौ द्वौ मंत्ररूपिणौ । एवं स्तुतेति मन्त्रोयमतिगुह्यं सुपादानम् । देव्युवाचेति त्रियतां मन्त्रोऽयं षोडशाक्षरः । दत्वा ऋचस्ततश्चोक्त्वा भगवत्या कृतं वदेत् । मन्त्रोयं शतवर्णाढ्यो द्वादशोत्तरयुक् पुनः । ततो ऋषिरुवाचेति इतिप्रसादितेतिवै । चतुःसंख्यास्तु ते श्लोका मन्त्रास्तावंत एव हि । श्लोकाश्चतुर्थे ⟨…⟩ ध्याये तु षट्त्रिंशत्परमेश्वरि । अधेमन्त्रद्वयेनैव चत्वारद्व्युक्पुनः । एवं मध्यचरित्रस्य पंचाशच्च शतोत्तरम् । तथा पंचायुतं मन्त्रा महालक्ष्म्या विभेदतः । इति मध्यमचारित्रमन्त्रनिर्णय एकविंशतितमं पटलम् २१ ॥ ४ ॥ देवा ऊचुस्ततः परम् । नमोदेव्यादितः श्लोकास्त्रिंशद्द्विऋषिरुवाचेति पुरा विष्णुमायां प्रतुष्टुवः।षण्मन्त्राःश्लोकरूपास्ते । अवतारे पृथङ्मन्त्रास्तेषां त्रिषष्टिराहुतिः । चि ⟨…⟩ रूपेण नम्रमूर्तिभिः । विष्णुमायादितो भ्रान्तिरूपांते त्रीणि षष्टियुक् इत्यथ । एवं स्तवादियुक्तानां स्वया कस्माच गृह्यते । मन्त्राः मन्त्रेण आहुतित्रयमुच्चरेत् । एवं मन्त्रा अशीतिस्ते ऋषिरुवाच शुद्धभेदाः प्रकीर्त्तिताः । अथ दूत उवाचेति देविदैत्येश्वरः परम् । सप्तदशैते तु ऋष्युक्तिश्च निशम्येति वै । इत्यादित्रितयंमन्त्रैः च सरस्वति । देव्युवाचेतिश्लोकास्तु चत्वारो मन्त्रभेदतः । इत्यादिनवमन्त्राश्च पुना ऋषिरुवाचह । इत्युक्त्यादिमन्त्रेणैकेन ⟨…⟩ दूतो ⟨…⟩ करोत क्तोवाक्येति पुनरप्यवलिप्तासि इत्यथ । मन्त्राश्चत्वारि विज्ञेया देव्युवाच ततः परम् । एवमेतद्धुली शुभो स च युक्तां करोतु यत् । इति मन्त्रद्वय श्लोकावङ्गमन्त्राश्च ते नव । एकोनत्रिंशच्च शताद्धिका मन्त्ररूपकाः । इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ऋषिथः प्रयोगविधिः ] शुभवत्यादिसप्तटीकासंवलिता ३३ ोकाश्चत्वार ईरिताः । पुना ऋषिरुवाचेति तेनांशस्ततः परम् । मन्त्रत्रयमिदं प्रोक्तं देव्युवाचेति वै तदा । एकमन्त्रः प्रकीर्तितः । ततश्च ऋषिरुवाच इत्युक्तः सोभ्यधावत । इत्यादि द्वादशश्लोकभेदाख्या देवताति षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ऋष्युक्तिराज्ञ इत्यादित्रयोविंशतिमातरः' । ऋषिरुवाच तावानीतौ मातृभेदद्वयं त्यत्र देवि भवन्त्याहुतयः क्रमात् । अत्राध्यायद्वये देवी धूम्राक्षी तु प्रकीर्तिता । इति सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ त इत्यध्यायावसानकम् । त्रिषष्ट्याहुतयः प्रोक्ता एका अर्धाहुतिः क्रमात् । रक्ताक्षीदेवता अष्टौ महाश। इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ राजाविचित्रमित्यादिश्लोकद्वयमुदाहृतम् । ऋषिश्चकार कोपं हि इत्यादिश्लोकरूपादिति आहुतिर्नवमे शुभे । इति नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ ऋषिर्निशुम्भं निहतमित्यादिद्वयमंत्रकम् । ततो एकैवाहंमनूत्तमौ । पुनर्देव्येकमन्त्रेण व्यक्तमन्त्रा उदीरिताः । ऋषिस्ततः प्रवृत्ते सार्धद्वाविंशतित्रयम् । द्वात्रिंह्याधमनुमंतः । दशमे सिंहमासीना शूलपाशविधारिणी । मुख्या चतुर्भुजा बाणचापहस्ता शुभेक्षणा । इति म् ॥ २२ ॥ इति दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ध्यायः । ‘ऋषिः सुमेधा विख्यातः प्रोक्तो देव्या हते शुभे । चतुस्त्रिंशत्तथा श्लोका मन्त्रास्तत्संख्यकाश्च ते । वरदाहं सुरेश्वरि । देवा ऊचुस्तथा सर्वबाधाप्रशमनं तथा । श्लोकेनैकेन देवेशि देव्युवाच ततः परम् । वैवश्लोकाश्चतुर्देश । सार्धा सर्वाहुतिर्देवि पञ्चाशत्पञ्चसंयुता । वैष्णवी देवता ह्यत्र महागरुडवाहिनी । इत्येकाद्॥ देव्युवाचेति च तत एभिः स्तवैश्च मां तथा । दूरेत्यर्धेन सहिता अष्टाविंशतिरूपकाः । ततश्च ऋषिरुवाच दितः । अर्धयुङ्नवभिः श्लोकैर्मन्त्रास्तत्संख्यका मताः । एवं तु द्वादशोध्याये एकचत्वारिंशदाहुतयः ः ॥ १२ ॥ ततस्त्रयोदशेऽध्याये ऋषिरुवाच इत्यथ । एतत्ते कथितं भूपेत्यादि सार्धत्रयं मनुः । मनुचतुष्डेय उवाचेति इति तस्य वचोदितः । श्लोकषट्कं ततो देवी उवाच परमेश्वरी । यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप म् । मार्कण्डेय उवाचेति ततो वक्ष्ये मनुत्रयम् । देव्युवाच पुनश्चैव स्वल्पश्लोकत्रयेण वै । अर्धानामेव मन्त्रतिः । षट्संख्याहुतिरित्यर्थः । ततो मार्कण्डेय इति इति दत्त्वा तयोरिति । द्वौ मन्त्रौ पुनरुच्चार्य सावर्णिर्भविता संख्याकाहुतिरत्र विधीयते । एवं त्रयोदशेऽध्याये होमतर्पणकर्मणि । शतानि सप्तसंख्यानि तव प्रोक्तानि कारान्तो मनुः परमदुर्लभः । स संप्रदायविधिना ज्ञातव्यो मम वल्लभे । अन्यथा विकलो मन्त्रः सांयं त्र मन्त्रे स्वाहान्ता एते मन्त्रा नमोन्ताः तर्पणे तर्पयाम्यन्ताः, इति त्रयोविंशतितमं पटलम् ॥ २३ ॥ पठित्वा ततस्तदध्यायदेवतायै नम इति पूजनमित्याहुः । एवं होमाशक्तौ जयन्तीमन्त्रेणैव होम उक्तोऽन्यत्र कात्यायनीतन्त्रोक्तमन्त्रविभाग एवाभियुक्तैः स्पष्टीकृत्य दर्शितस्तथा हि । "अष्टसप्तत्युत्तराणां श्लोकानां शतशतीस्तोत्रं तत्सप्तशतसंख्यया ॥ १ ॥ विभज्य जुहुयान्मन्त्रमिति कात्यायनीमतम् । मार्कण्डेय उवाचैकः ॥ २ ॥ श्लोकमन्त्राः सप्तदश अर्धश्लोकात्मकस्ततः । एकोनविंशदेवं स्युर्वैंस्त्रयो ⟨…⟩ विंशतिस्तथा ॥ ३ ॥ यमर्धं पुनर्भवेत् । पञ्चविंशतिरेवं स्याद्राजा षड्विंशतिस्ततः ॥ ४ ॥ अर्धश्लोकात्मको मन्त्रो मन्त्रसंख्या पुनरर्धं पुनः श्लोकत्रयमर्धं पुनर्भवेत् । मार्कण्डेयः पुनश्चार्धश्लोकः श्लोकात्मकः पुनः ॥ ६ ॥ अर्धश्लोकात्मको न्त्रकः । मन्त्राश्चत्वारिंशदेवं श्लोकमन्त्रचतुष्टयम् ॥ ७ ॥ पुनरर्धमृषिश्चार्धश्लोकमन्त्राः पुनर्दश । पुनरर्धः षष्टिरुच्यते ॥ ८ ॥ पुनरर्धं पुनः श्लोकः पुनरर्धं पुनर्ऋषिः । पुनरर्धं पुनः श्लोकाः षण्मन्त्राः पुनरर्धकम् ॥ ९ ॥ रितुलां तेजसः प्रभुः । इत्येव पाठो मन्त्राणामेकसप्ततिरुच्यते ॥ १० ॥ ब्रह्मार्धश्लोकमन्त्रोथ श्लोकमन्त्रारितुलां तेजसः प्रभुः । इत्येव पाठो मन्त्राणामेकसप्ततिरु च्यते ॥ १० ॥ ब्रह्मार्धश्लोकमन्त्रोथ श्लोकमन्त्राऋषिश्चार्धश्लोकः श्लोकास्तु पञ्च वै ॥ ११ ॥ पुनरर्धे तु मन्त्राणां सपञ्चनवतिः स्मृता । भगवानर्धमन्त्रेर्ध ॥ १२ ॥ श्लोकः पुनर्ऋषिश्लोकद्वयमन्त्रद्वयं भवेत् । श्लोकानामष्टसप्तत्या चतुर्भिरधिकं शतम् ॥ १३ ॥ रुवाचेति सकृन्मनुः । अष्टषष्टिमिताः श्लोकास्तावन्तो मनवः स्मृताः ॥ १४ ॥ एकोनसप्ततिः सर्वेऽध्याये आदावृषिरुवाचैकः पञ्चविंशत्ततः परम् ॥ १५ ॥ निहन्यमानाद्याः श्लोका मुखरागाकुलाक्षरम् । इत्यन्ता ति चापरः ॥ १६ ॥ श्लोका ऋषिरुवाचेति । पुनश्च श्लोकपञ्चकम् । चतुश्चत्वारिंशदेवं सर्वे मन्त्रास्तृतीवरया कृतं सर्वमित्यर्धश्लोकमन्त्रकः । यदयं निहतश्लोकद्वये देवी ततः परम् ॥ १८ ॥ ऋषिश्लोकास्तु ⟨…⟩ तिताः । षट्त्रिंशच्छ्लोककेऽध्याये चत्वारिंशद्द्वयाधिकम् ॥ १९ ॥ षट्सप्ततिश्लोकयुक्तेऽध्याये मन्त्रास्तु धिकं शतं कात्यायनीमतम् ॥ २० ॥ एको ऋषिरुवाचेति पुरा शुभाद्यश्च षट् । श्लोकमन्त्रास्ततो नुः ॥ २१ ॥ नमो देव्यादिकाः श्लोकाः पञ्चमन्त्राः प्रकीर्तिताः । त्रयोदशैवं मन्त्रास्तु या देवीत्याद्योपि ⟨…⟩ तिकाः श्लोका भ्रान्त्यन्तास्तेषुमन्त्रकाः । प्रतिश्लोकं त्रयो मन्त्रा ज्ञेयाः सर्वे त्रिषष्टिकाः ॥ २३ ॥ पुनः न्त्रः श्लोककः पुनः । त्रयोविंशच्छ्लोककेषु मन्त्रा वै सप्तषष्टिकाः ॥ २४ ॥ या देवी सर्वभूतेषु । नमस्तस्यै इति प्रोक्तो विंशत्यक्षरको मनुः ॥ २५ ॥ नमस्तस्यै इति प्रोक्तो द्वितीयश्चतुरक्षरः । मस्तस्यै नमोनमः ॥ २६ ॥ एवं द्वात्रिंशतिश्लोकै ⟨…⟩ यं मन्त्रत्रयं बुधैः । पूर्वैस्त्रयोदशैर्मन्त्रैः सहाशीतिरुदाहृता। ॥ २७ ॥ स्तुता सुरति च श्लोकद्वयं चैव पुनर्ऋषिः । पुनः सप्तदशश्लोका ऋषिः श्लोकत्रयं ततः ॥ २८ ॥ दूतश्चैव नवश्लोका ऋषिरम्बिका ततः । एक इत्यस्यैकश्लोक इत्यर्थः । चतुःश्लोकी पुनर्दूतश्चतुःश्लोकी पुनः शिवा ॥ २९ ॥ श्लोकद्वयं मिलित्वा तु चत्वारिंश ⟨…⟩ वराधिकम् । अशीत्यापि च संयोगे एकोनत्रिशताधिकम् ॥ ३० ॥ शतमेवं तु विज्ञेयमाहुतीनां च पञ्चमे । विंशतिः श्लोकसंयुक्ते षष्ठेऽध्याये प्रकीर्तिताः ॥ ३१ ॥ सर्वे श्लोका मन्त्ररूपा देव्येकाथ ऋषित्रयम् । चतुर्विंशतिमन्त्राणामित्येव पारका र्तिताः ॥ ३२ ॥ पञ्चविंशतिश्लोकयुक्तेऽध्याये मन्त्रास्तु सप्तमे । सर्वे मन्त्राः श्लोकरूपा ऋष्युवाचद्वयं ततः ॥ ३३ ॥ सम विंशतिरेवं तु मन्त्रसंख्या प्रकीर्तिता । सार्धैकषष्टिश्लोकाढ्येऽष्टमेऽध्याये प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥ एकषष्टिश्लोकमन्त्रा अन्तर्धश्लोकम न्त्रकः । आदावेको ऋषिश्चैव त्रिषष्टिर्मन्त्रसन्ततिः ॥ ३५ ॥ एकोनचत्वारिंशद्भिः श्लोकैर्युक्ते समीरिताः । अध्याये नवमे मन्त्रास्तावन्तोथ मनुद्वयम् ॥ ३६ ॥ राजा ऋषिश्चेति चैकचत्वारिंशन्मनुस्स्वयम् । सार्धसप्तान्वितौविंशश्लोकस्तु दशमान्विते ॥ ॥ ३७ ॥ सप्तविंशतिमन्त्रास्तु श्लोकरूपास्ततोन्तिमः । अर्धश्लोकात्मको मन्त्रो ऋष्युवाचद्वयं तथा ॥ ३८ ॥ देव्युवाचद्वयं चैव द्वात्रिंशन्मन्त्रसंग्रहः । श्लोकानां सार्धपञ्चाशज्ज्ञेयमेकादशे स्फुटम् ॥ ३९ ॥ पञ्चाशच्छ्लोकमन्त्रास्तु अन्तर्धश्लोकमन्त्रकः । शाकम्भरीति विख्यातिं तदा यास्याम्यहं भुवि ॥ ४० ॥ एषोर्धमन्त्र इत्याहुः केचिदत्र विचक्षणाः । द ⟨…⟩ द्वयमृषिश्चैको ⟨…⟩ एकमितीरितम् ॥ ४१ ॥ पञ्चाधिकास्तु पञ्चाशन्मन्त्रा ज्ञेयाः परिस्फुटम् । अष्टत्रिंशश्लोकयुक्तेप्यध्याये द्वादशात्मक ॥ ४२ ॥ चत्वारिंशच्च एकश्च मन्त्रास्तत्राहुतिद्वयम् । अर्धश्लोकात्मकःश्लोकाः सप्तत्रिंशन्मिता ऋषिः ॥४३॥ देव्युवाचेति चैकैकमेवं संख्या स्फुटोदिता । त्रयोदशे सार्धसप्तदशश्लोकाः प्रकीर्तिताः ॥४४॥ ऋषिरुवाचेत्यारभ्य भोगस्वर्गापवर्गदा । इत्यन्ताः पञ्चमन्त्रास्त मार्कण्डेयस्ततः परम् ॥ ४५ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वेत्यर्धमन्त्रस्तथा स्मृताः । श्लोकमन्त्रास्ततो ज्ञेयाः पञ्चैवाप्यर्धपञ्चकम् ॥ ४६ ॥ देव्युवाचेति मन्त्रोऽयं ततः श्लोकस्तु मन्त्रकः । मार्कण्डेयस्ततो मन्त्रः श्लोकौ मन्त्रद्वयं ततः ॥ ४७ ॥ ततो देवी षडर्धानि सप्त मन्त्राः प्रकीर्तिताः । मार्कण्डेयस्ततो मन्त्रद्वयं मन्त्रत्रयं स्मृतम् ॥ ४८ ॥ आवृत्त्या त्वधिको मन्त्रः सावर्णिर्भविता मनुः । एकोनत्रिंशत्संख्याका मन्त्रा अत्र स्मृता बुधैः ॥ ४९ ॥” केचित्तु । 'एकादशार्धाहुतयो द्वादश श्लोकमन्त्रकाः । उवाचवचनं षड्भिर्मन्त्रास्ते उक्तसंख्यकाः’ इत्याहुः ॥ ५० ॥ तत्र कात्यायनीतन्त्रविरोधः स्पष्ट एवेति दिक् ॥ अथ वाराहीतन्त्रे । ‘चण्डीपाठफलं देवि शृणुष्व गदतो मम । एकावृत्त्यादिपाठानां प्रत्यहं पठतां नृणाम् ॥ १ ॥ सकृज्जप्य पूज्या संपूज्य न्यस्याङ्गेषु मनुंसकृत् । पश्चाद्बलिप्रदानेन फलमाप्नोति मानवः' ॥ २ ॥ न्यासप्रकारश्च नवार्णविधाने उक्तः । 'उपसर्गाप ⟨…⟩ शान्त्यर्थं त्रिरावृत्तं पठेन्नरः । ग्रहदोषोपशान्त्यर्थं पञ्चावृत्तं वरानने ॥३॥ महाभये समुत्पन्ने सप्तावृत्तमुदीरयेत् । नवावृत्त्या भवशान्त्यर्थे त्रिरावृत्तं पठेन्नरः । ⟨…⟩ । 'राजवश्याय भूत्यै च रुद्रावृत्तमुदीरयेत् । अकोवृत्त्या कामांस च्छान्तिर्वा जप्यफलं लभेत्॥४॥' मुच्यते प्राणार्तिजाड्यादितिवा वश्यतामियात् । सौख्यं पञ्चदशावृत्त्या श्रियमाप्नोति मानवः ॥६॥ द्विर्वैरिनाशश्च जायते ॥५॥ मन्त्रावृत्त्या रिपुवश्यस्तथा स्त्री वरस्योच्चाटनाय च ॥७॥ कुर्यात्सप्तदशावृत्तं तथाष्टादशकं प्रिये । कलावृत्त्या पुत्रपौत्रधनधान्यागमं विदुः । राजभीतिविनाशाय भवेद्बन्धविमोक्षणम् । संकटे समनुप्राप्ते दुर्भिक्षसभयं सदा ॥९॥ महारणविमोक्षाय विंशावृत्तं पठेन्नरः ॥८॥ पञ्चविंशावर्तनाच्च धननाशे तथा क्षये ॥१०॥ तथैव त्रिविधोत्पाते तथा चेदा जातिध्वंसे कुलोच्छेदे आयुषो नाश आगते । वैरिवृद्धौ व्याधिवृद्धौ विपदस्तस्य नश्यन्ति ततो याति परां गतिम् । ऋचा ⟨…⟩ तिपातके । कुर्या ⟨…⟩ च्छतं वृत्तं ततः संपद्यते शुभम् ॥ ११ ॥ सिध्येदष्टोत्तराच्छतात् । शताश्वमेधयज्ञानां फलमाप्नोति सुव्रते ॥१३॥ शतावृत्त्या राजवृद्धिस्तथा परा॥१२॥ मनसा चिन्तितं देवि मोक्षमवाप्नुयात् ॥१४॥ यथाश्वमेधः क्रतुषु देवानां च यथा सहस्रावर्तनाल्लक्ष्मीराप्नोति स्वयं स्थिरा । प्राप्तो मनोरथान्कामान्नरो रितस्तोत्ररूपत्रितयात्मकत्वात् । 'अथवा बहुनोक्तेन किमन्य हरिः । स्तवानामपि सर्वेषां तथा सप्तशतीस्तवः॥१५॥' उत्पत्तिश्च एतास्वेव कामनासु तत्तत्संख्याकस्तोत्रपाठे विशेष उक्तो न वरानेन । चण्ड्याः शतावृत्तपाठात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः॥१६॥' प्रान्ते तु जपनीयं वै देवीसूक्तमिति क्रमः । एवं संपुटितं स्तोत्र मरांचिकल्प । 'रात्रिसूक्तं जपेदादौ मध्ये सप्तशतीस्तवम् ॥१७॥ वैदिके इति केचित् । रात्रिसूक्तं प्रथमाध्यायस्थं विश्वेश्वरीसूक्तम् । पूर्वोक्तिफलदायिकम् ⟨…⟩ प्रकारस्तन्त्रोक्तः । 'कृष्णाष्टमीं समारभ्य यावत्कृष्णचतुर्दशी । देवीसूक्तं नमो देव्या इत्यादि पञ्चमाध्यायस्थमित्यपरे । अन्योऽपि मया प्रोक्तः पौरश्चरणिकः क्रमः । तदन्ते हवनं कुर्यात्प्रतिश्लोकेन वृद्ध्येकोत्तरया जाप्यं पूर्वसंपुटितं तु तत् । एवं देवि । 'रात्रिसूक्तं प्रतिऋचं तथा देव्याश्च सूक्तकम्' इति । पक्षान्तर पायसा' । प्रतिश्लोकेनेति कात्यायनीतन्त्रोक्तमन्त्रोपलक्षणम् पूजादिकं मुने' इति । ऋचमित्युक्तमन्त्रोपलक्षणम् । 'हुत्वान्ते प्रजपेत्स्तोत्रमादौ । जपेदेकोत्तरां वृद्धिं दिनानि नव संख्यया । नवाक्षरीविधानेन अपरश्च । 'अथातः संप्रवक्ष्यामि नवरात्रविधानकम् । मध्ये चैकोत्तरां वृद्धिं जपेद्देव्याः स्तवं मनुम् । हुत्वा दशशता संपूज्याथ विचक्षणः । सहस्रं प्रजपेन्मन्त्रं प्रत्येकं च यथाविधि मासमेकं तु यो नरः । हुत्वा बिल्वदलैर्मांस मधुरत्रययोगतः । होमं तत्र सिद्धिं समाप्नुयात्' । अपरश्च 'जपेद्बिल्वं समाश्रित्य लक्ष्मीं प्राप्नुयादुत्तमां ध्रुवम् । हरगौरीतन्त्रे 'श्रीकामः पुष्टिकामो वा हुत्वा दशांशतो वापि कमलैः क्षीरसंयुतैः । धनदेन समां । आदिमारभ्य प्रजपेत्पश्चाच्छेषं समाचरेत् । शान्त्यादिकाम सृष्टिमार्गक्रमेण तु । जपेच्छक्रादिमारभ्य शुम्भदैत्यवधावधि सृष्टिमार्गक्रमेण तु । जपेच्छक्रादिमारभ्य शुम्भदैत्यवधावधि सृष्टिमार्गक्रम ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ ⟨…⟩ स्थः प्रयोगविधिः ] गुप्तवत्यादिषट्टीकासंवलिता । ६५ मार्गक्रमेण तु । सावर्णिः सूर्यतनयः सावर्णिर्भविता मनुः । संकटे चान्त्यमारभ्य पश्चादादिं समापयेत् । रणे तु विशेष उक्तस्तत्रैव । 'पञ्च स्वर्णाः शतावृत्ते लक्षावृत्ते तु तत्त्रयम् । पञ्चावृत्ते स्वर्णमेकं त्रिरावृत्ते तदर्धकम् । नकं दद्याद्वा शक्तितो बुधः' इति ॥ ष्यादि ॥ प्रथमचरित्रस्य ब्रह्मा ऋषिः । गायत्रीच्छन्दः । महाकाली देवता । नन्दा शक्तिः । रक्तदन्तिका बीजम् । महाकालीप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः । मध्यमचरित्रस्य विष्णुर्ऋषिः । उष्णिक्छन्दः । महालक्ष्मीर्देवता । शाङ्। दुर्गा बीजम् । वायुस्तत्त्वम् । महालक्ष्मीप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः । अन्त्यचरित्रस्य शङ्कर ऋषिः । अनुष्टुप् रस्वती देवता । भीमा शक्तिः । भ्रामरी वीजम् । रविस्तत्त्वम् । सरस्वतीप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः । शाताभेदेन होमभेद उक्ताः वाराहीतन्त्रे । 'हुनेत्प्रदीपिते वह्नौ तिलधान्यादितण्डुलान् । धर्मार्थकामसंवृद्धौ मोक्षार्थी मारणे मोहने चैव तथोचाटनकर्मणि । हुनेन्मांसं त्रिमध्वाक्तं मोहने मधुपायसम् । स्तम्भने मातुलफलं वश्ये । धर्मार्थकाममोक्षार्थे पूर्वाशाभिमुखो हुनेत् । मोहने मारणे चैव हुनेद्द्वै दक्षिणामुखः । उच्चाटने उत्तरास्य भवः' । कोडतन्त्रे । 'प्रत्येकावर्तनं देवि हयमेधेन संमितम् । त्रिरावृत्त्या लभेत्कामान्पञ्चावृत्त्या रिपूञ्जयेत्' इति कात्यायनाय विद्महे कन्यकुमारिधीमहि । तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात् । इत्येतद्गायत्री यजुर्वेदे ॥ गायत्रीप्रयोगान्तरं कात्यायनीतन्त्रे । पूर्वाह्णे षोडशाङ्गुलमितं चतुरोन्नतं स्थण्डिलं कृत्वा तत्र शुद्ध गोघृतेनैकस्मिबु त्रयोदश दीपान्प्रज्वाल्य तेषु प्रथमदीपे प्रथमाध्यायदेवतामावाह्य आसनपाद्यादिगन्धदानान्तां पूजां कृत्वा वक्ष्यमाणैनवभिः श्लोकैः प्रतिश्लोकं पुष्पाणि समर्पयेत् । ततः प्रथमाध्यायसमाप्तौ वक्ष्यमाणश्लोकैः पुष्पाणि दत्त्वा पायसनैवेद्यं दत्त्वा ताम्बूलं दक्षिणां च दत्त्वा नीराज्य एकं ब्राह्मणं कुमारीं सुवासिनीं च भोजयेत् । एवं तत्तद्ध्यायदेवतावाहनादिब्राह्मणभोजनान्तं प्रत्यध्यायं कुर्यात् । अन्ते प्रभूतनैवेद्यादिभिर्महापूजा । अनुसिः निद्महे पराह्णे । श्लोकास्तु 'विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं॰ स्तुतासुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात्' 'करोतु सा नः शुभहेतु॰ द्धतदैत्यतापितैः०' ३ या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः करो तु सा नः शुभहेतुरी॰ ४ सर्वबाधाप्रशमनं॰ शनमित्यत्र रोगनाशनमित्याहुः । एवं दैत्यतापितैरित्यपि सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये॰ ६ सृष्टिस्थितिविनाशानां॰ ७ ० ८ सर्वस्वरूपे सर्वेशे० ९ एतेनुमहे नवश्लोकाः । वश्ये तु विशेषः ॐ ह्रीं रक्तचामुण्डे तूर्णं अमुकं मे वशअनेन प्रत्यध्यायमाद्यन्तयोः पूजा सर्वान्ते अयुतमन्त्रश्च दशसाहस्रम् । होमयेत्कटुतैलेन रक्तचन्दनराजिकाः । राजानं वशमानयेत् । मधुना चाशोकपुष्पं रात्रौ हुत्वा तु पूर्ववत् । चक्रवर्ती भवेद्वश्यश्चण्डीमन्त्रप्रभावतः । गाः कुमार्यश्च भोजनीयाः । धर्मार्थे बिल्वपत्रैः पूजा वश्यार्थे करवीरैर्जपाकुसुमैर्वा पुत्रार्थे तुलसीदलैः पुष्ट्यर्थे गे तु षोडशमाषैः स्वर्णमूर्तिं कृत्वा कलशस्थापनं कृत्वा तदग्रे घटेर्गोलयन्त्रे वा दीपं स्थापयेत् । यन्त्रमन्त्यं पनं महति कार्यं ऊनपञ्चाशद्दिनानि मध्ये चतुर्विंशतिः तदर्धमल्पे ब्राह्मणास्त्रयो महत्कार्ये प्रयोगकर्तारः ग्रहे तु सर्वबाधाप्रशमनमित्यस्याग्रे एवमुक्त्वा समुत्पत्स्येति पठेत् ॥ गे क्वचित्तर्पणमप्युक्तम् । त्रयोदशपात्राणि दुग्धेनापूर्याद्यन्तयोः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा प्रतिश्लोकं प्रथमाध्यायदेवतां गेण तर्पयेत । ततस्त्रयोदशस्वग्निषु क्रमात्तत्तदध्यायदेवता आवाह्य संपूज्य प्रतिश्लोकमों "प्रथमाध्यायदेवतायै त्रेण पायसेन जुहुयात् । प्रत्यहं यावत्प्रयोगसमाप्ति त्रयोदश ब्राह्मणाः सुवासिन्यः कुमार्यः एकोनुपनीतोऽष्टथ भोजनीयाः । परार्थे प्रयोगे तु सत्याः संतु यजमानस्य कामा इति प्रतिश्लोकं प्रत्यध्यायं वा पठेत् । इदं गे तु बोध्यम् । अत्र त्रयोदशपात्रेषु त्रयोदशदीपा इत्युत्तमः पक्षः । एकपात्रे त्रयोदश दीपा इति न्नेव पात्रे त्रयोदश दीपा इति देवता चेत्यधमः पक्षः । यथोक्तविधदीपेषु अक्षतपुञ्जेषु जलपात्रेषु अभिष ः इत्युपवेशः ॥ ान्त्राणि कात्यायनीतन्त्रोक्तानि ॥ प्रतिश्लोकमाद्यन्तयोः मन्त्रं जपेन्मन्त्रसिद्धिः । सप्रणवमनुलोमव्याहृतित्रयलोमं तदित्येवं प्रतिश्लोकं कृत्वा शतावृत्तपाठे तु शीघ्रसिद्धिः । प्रतिश्लोकमादौ जातवेदस इति ऋचं पठेत् । यादावन्ते शतं त्र्यम्बकमन्त्रं जपेत् प्रतिश्लोकं तन्मन्त्रजप इति वा प्रतिश्लोकं शरणागतदीनार्तश्लोकं पठेप्रतिश्लोकं करोतु सा नः शुभेत्यर्धं पठेत् सर्वकामाप्तिः । स्वाभीष्टवरप्राप्त्यै एवं देव्या वरं लब्धेतिश्लोकं सर्वापन्निवारणार्थं प्रतिश्लोकं दुर्गेति पठेत् । अस्य केवलस्यापि श्लोकस्य कार्यानुसारेण लक्षमयुतं सहस्रं वांबाधेत्यस्य लक्षजपे श्लोकोक्तं फलम् । इत्थं यदा यदेति श्लोकस्य जपे महामारीशान्तिः । ततो व ⟨…⟩ े न्त्रस्य लक्षजपे पुनः राज्यलाभः । हिनस्ति दैत्यतेजांसीत्यनेन सदीपबलिदाने घण्टाबन्धने च बालग्रहक्तिमनुलोमेन त्रयोदशाध्यायं पठित्वा ततो विपरीतक्रमेण द्वितीयां कृत्वा पुनरनुलोमेनेत्येवं दशाध्यायं पतमावृत्तित्रये उच्चेषु प्रकारेषु शीघ्रं कार्यसिद्धिः । सर्वापत्तिनिवास्याय दुर्गेस्मृतेत्यन्तोर्धं ततो यदन्ति यच्च दूरके इत्यूर्धं तदन्ते दारिद्र्यदुःखेत्यर्धमेवं कार्यानुसारेण लक्षमयुतं सहस्रं शतं वा जपः । कांसोस्मीत्यृचं प्रतिश्लोकं पठेल्लक्ष्मीप्राप्तिः । मारणार्थमेवमुक्त्वा समुत्पत्स्येतिश्लोकं पठेत् मारणोक्तावृत्तिभिः फलसिद्धिः । ज्ञानिनामपि चेतांसीति श्लोक स्तस्य जपमात्रेण सद्योमोहनमित्यनुभवसिद्धम् । प्रतिश्लोकं तच्छ्लोकपाठे त्ववश्यम् । रोगानशेषानिति श्लोकस्य प्रतिश्लोकं पाठे पृथक् जपे वापि विद्याप्राप्तिः । भगवत्या कृतं सर्वमित्यादिद्वादशोत्तरशताक्षरो मन्त्रः सर्वकामदः सर्वापन्निवा रणच्च । देवि प्रपन्नार्तिहर इति श्लोकस्य यथाकार्यं लक्षायुतसहस्रशतान्यतमे प्रतिश्लोकं पाठे सर्वापन्निवृत्ति सर्वकामा सिद्धिश्च । एषु प्रयोगेषु प्रतिश्लोकं दीपाग्रे केवलमेव वा नमस्कारकरणे शीघ्रं सिद्धिः । प्रतिश्लोकं कामबीजसंपुटितस्यै कचत्वारिंशद्दिनेषु त्रिरावृत्तौ सर्वकार्यसिद्धिः । एकविंशतिपर्यन्तमुक्तरीत्या प्रत्यहं त्रयोदशावृत्तौ वशीकरणम् । मायाबीज पुटितस्य फट्बीजस्य पल्लवसहितस्य सप्तदिनपर्यन्तं त्रयोदशावृत्तौ उच्चाटने सिद्धिः । तादृशस्यैव दिनचतुष्टयमेकादशावृत्तौ सर्वोपद्रवनाशः । एकोनपञ्चाशद्दिनपर्यन्तं प्रतिश्लोकं श्रीबीजसंपुटितस्य पञ्चदशावृत्तौ लक्ष्मीप्राप्तिः । प्रतिश्लोकमैंबीजसंपुटितस्य शतावृत्त्या विद्याप्राप्तिः । ॐ ह्रीँ नम इत्येतत्संपुटितप्रथमचरित्रस्य प्रतिश्लोकं पाठ आदावन्ते क्रमेण श्लोकान्ते विपरीतक्र मेणेत्यर्थः । एवमग्रेपि ह्रींनम इत्येतत्संपुटितो मध्यमचरित्रस्य श्लोकं प्रति वा पाठः । ॐ ह्रीं नम इत्येतत्संपुटितोन्त्यचा ⟨…⟩ श्रस्य पाठे शीघ्रं कार्यसिद्धिः । तत्र प्रथमचरिते सौः बीजेन षडङ्गन्यासः । त्रिगुणा तामसीत्यादिषड्भिः रहस्योक्तं ध्यानम् । तत्र प्रथमचरितस्य मार्कण्डेय ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । महाकाली देवता । नन्दा शक्तिः । स्रौः बीजम् । अग्निस्तत्त्वम् । इष्टसि० । मध्यमचरित्रस्य सुमेधा ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । महालक्ष्मीर्देवता । शाकम्भरी शक्तिः । ह्रीं बीजम् । वायुस्तत्त्वम् । इष्टसि· द्व्यर्थे० । ह्रीं बीजेन षडङ्गं सर्वदेवशरीरे इत्यादिसप्तभिः रहस्योक्तं ध्यानम् । उत्तमचरित्रस्य शिव ऋषिः । अनुष्टुब्जगत्यौ छन्दसी । महासरस्वती देवता । भीमा शक्तिः । क्लीं बीजम् । सूर्यस्तत्त्वम् । काम्यसि० । क्लीमिति षडङ्गं गौरीदेहात्समुद्भूता इत्या· दिरहस्योक्तां ध्यानम् । ऐमिति बीजमाद्यचरितस्येत्यन्यत्र । ह्रीमिति आद्ये श्रीमिति मध्यमे क्लीमित्यन्ते । एतान्येव क्रमेण तत्तद्देवतापूजने इत्यन्यत्र ॥ अत्र सर्वकामनाभेदेन ध्यानभेद उक्तः वश्ये रक्ततरम्' ध्यानं पौष्टिके कर्बुरं उच्चाटने धूम्रं मारणे कृष्णं संतानेच्छायां नी· लोत्पलदलश्यामं रत्नाकारं ध्यानं सर्वकामदं युद्धकल्पान्ताग्निसमतया ध्यानं जलभयेऽपि ऋष्युक्तं ध्यानं विषादिभये पीयू· पद्वृष्टिपूतपूर्णचन्द्रसदृशं० । एकदिने संपूर्णपाठाशक्तौ पाठोयं विप्रकारकः । एवं क्रमेण सप्तभिर्दिनैरेकावृत्तिः । एकैकं चरित्रमे· कस्मिन्दिने इति त्रिभिर्वा केरलाः । एतेषां मूलानि कात्यायनीतन्त्रे द्रष्टव्यानि । तन्त्रान्तरे । अस्य सप्तशतीमालामन्त्रस्य । नारायण ऋषिः । गायत्री छन्दः । शुम्भमर्दिनीरूपा दक्षिणामूर्तिर्देवता । क्लीं बी· जम् । सोहं शक्तिः । दुर्गाप्रीत्यर्थे जपेवि० । ॐ यन्मोहो ज्ञानिनोरपि अङ्गुष्ठाभ्यां० हृदये । निद्रां भगवतीं विष्णोस्तर्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ जयेति देवाश्च मुदा मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ आजघान भुजे सव्ये अनामिकाः हुम् । ॐ० हते तस्मिन्महावीर्ये कनिष्ठिकाभ्यां वौषट् । ॐ नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तं करतलकरपृष्ठाभ्यां फडित्युक्तम् । संपूर्णसप्तशतीस्तोत्रस्य समाकण्डेयो ब्रह्मविष्णुशिवात्मा सुमेधा ऋषिः । अनुष्टुब्जगत्यौ छन्दसी । चण्डिकामहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीरूपा देवताः । नन्दाशाकम्भरीभीमाः शक्तयः । रक्ताक्षीदुर्गाभ्रामर्यो बीजानि । अग्निवाय्वर्कास्तत्त्वानि । इष्टार्थे विनियोगः । इति ब्रह्मोत्तरखण्डनान्ति क्वचिल्लिखितम् । अस्य स्तोत्रस्य श्लोकादिडामरतन्त्रेप्युक्तम् । अधुना देवि वक्ष्यामि मालामन्त्रं नवार्णजम् । यस्य स्मरणमात्रेण भुक्तिं मुक्तिं लभेन्नरः ॥१॥ ब्रह्मणा त्वेकवारेण श्लोकाः प्रोक्ताश्चतुर्दश । समाधिनाम्ना प्रोक्तास्तु श्लोकाश्चाष्टौ द्विवारतः ॥२॥ तथा वार्धेन सहिता भगवानेकमेकधा । त्रिधा प्रोक्ताश्च विबुधैः सार्धं षट्त्रिंशदेव हि । सार्धं न्यूना । षट्त्रिंशद्वित्यर्थः । देव्या द्वादशाधा सार्धैकोनषष्टिः प्रकीर्तिताः । ऋषिणा सप्तविंशत्या चत्वारि च शतानि वै । सार्धाष्टोत्तरकाण्यत्र दूतेनोक्ता द्विधा प्रिये । श्लोकास्त्रयोदशैवात्र प्रोक्ताः प्राणप्रिये मम । एवं सप्तशतीसंख्या श्लोका अष्टौ च सप्ततिः । शतानि पञ्च देवेशि तेषां सप्तशताहुतिः । विष्णुमायादितो भ्रान्तिरूपान्ते आहुतित्रयम् । चितिरूपेण देयं तु आहुतीनां त्रयं प्रिये इति । एवं होमाशक्तौ जयन्तीमन्त्रेणैव होम उक्तोन्यत्र पूजा इति दिक् ॥ अथैतत्स्तोत्रस्य पाठे डामरकल्पोक्तो नवार्णसंपुटीकरणप्रयोगविधिः । तत्रादौ तदुद्धारः । ऐंबीजमादीन्दुसमान्नदीर्सिं हींसूर्यतेजोद्युतिमद्द्वितीयम् । क्लींमूर्तेवैश्वानरतुल्यरूपं तृतीयमानन्त्यसुखाय चिन्तयम् ॥ १ ॥ चांशुद्धजाम्बूनदकान्ति तुर्यं सुपञ्चमं रक्ततरं प्रकल्प्यम् । डाष ⟨…⟩ मुप्रार्तिहरं सलीलं यैसत्तमं कृष्णतरं रिपुघ्नम् ॥ २ ॥ विपाण्डुरं त्वष्टममासि सिद्धं ⟨…⟩ धूम्रवर्णं नवमं विशालम् । ऐंह्रींक्लींचामुण्डायैविच्चे इति नवाक्षरो मन्त्रः । नाभिमात्रे जले सहस्रजपात्कविताशक्तिः । अयुतजपात् राजबन्धनसंकटादिभ्यो मोक्षः । अस्मिन्नवाक्षरे मन्त्रे महालक्ष्मीर्व्यवस्थिता । तस्मात्तुसिद्धिः सर्वेषां सर्वदिक्षु प्रदीपकः । अतोऽत्र सिद्धादिविचारो नास्तीति ज्ञापितम् । नवाक्षरस्य ऋषयो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । छन्दांस्युक्तानि मुनिभिर्गायत्र्युष्णिगनुष्टुभः । देव्यः प्रोक्ता महापूर्वाः काली लक्ष्मीः सरस्वती । नन्दाशाकम्भरीभीमाः शक्तयश्च मुनिस्मृताः । स्याद्रक्तादन्तिका दुर्गाभ्रामर्यो बीजसंचयः । अग्निवायुभगस्तत्त्वं फलं वेदत्रयोद्भवम् । भगः सूर्यः । सर्वाभीष्टसिद्ध्यर्थं च विनियोग उदाहृतः । ⟨…⟩ हीस्थः प्रयोगविधिः ] गुप्तवत्यादिसप्तटीकासंवलिता । ९७ देवतानि शिरोमुखहृदि न्यसेत् । शक्तिबीजानि स्तनयोस्तत्त्वानि हृदये पुनः । मन्त्राणां पल्लवो वासो मन्त्राणां ः । शिरःपल्लवसंयुक्तो मन्त्रः कामदुघो भवेत् । नमोन्तः शान्तिके पुष्टौ प्रणिपाते च कीर्तितः । वत्साकर्षणन्तः सिद्धिदायकः । 'यन्त्रभञ्जनकार्येषु सुघोरभयनाशने । वषडन्तः प्रकल्प्यस्तु ग्रहबाधाविनाशकः । उच्चाटने न्त्रः फट्पल्लवान्वितः' । एते पल्लववासस्तत्तत्कर्मणि चण्डीपाठेपि श्लोकान्तादौ योज्याः । तथा 'न्यासहीनो भवेस्याच्छिरसा विना । अपल्लवस्तु नमः स्यात्सुप्तः स्यादासनं विना । गुरुं विना वृथा मन्त्रः श्रव्यजापस्तु शून्यकः । दत्तः स्यादन्यबीजस्तु कीलितः' । दुष्टदत्तः दुष्टाय दत्त इत्यर्थः । 'देवच्छन्दर्षिहीनो यः स तु प्रोक्तो भुजंगमः' । न्त्रा वर्ज्याः । वैदिके मन्त्रे न पल्लवादिविचारः । ह्रीं चण्डिकायै इत्यनेनास्य मन्त्रस्य च षडङ्गन्यासो न वा बीतमन्त्रेण च षडङ्गम् । हृदयाय नमः शिरसे स्वाहा शिखायै वषट् कवचाय हुम् नेत्रत्रयाय वौषट् अस्त्राय फडिति क्रमः । तु बोध्यम् । सर्वबीजमन्त्रास्ते चण्डिकातृप्यतामितिमन्त्रेण तर्पणम् । एवं होमादिष्वप्यूह्यम् । लिखेदष्टदलं पद्मं न्दनैः । पद्ममध्ये लिखेच्चक्रं षट्कोणं चण्डिकामयम् । षट्कोणचक्रमध्यस्थमाद्यं बीजत्रयं न्यसेत् । तत्र मध्यबीजे द्दक्षिणे महाकाली वामे सरस्वती पूर्वादिषट्कोणेषु बीजान्यन्यानि विन्यसेत् । इदं पूजायन्त्रं पद्मासनाद्यन्यतमं था सप्तशतीश्लोकैर्न्यासः । खङ्गिनी शूलिनीत्यादि पठित्वा श्लोकपञ्चकम् । आद्यं कृष्णतरं बीजं ध्यात्वा सर्वाङ्गके यमैमिति । 'शूलेन पाहि नोदेवीत्यादिश्लोकचतुष्टयम् । पठित्वा सूर्यसदृशं द्वितीयं सर्वतो न्यसेत् । द्वितीयं र्वस्वरूप इत्यादिश्लोकानां पञ्चकं पुनः । पठित्वा स्फटिकाभासं तृतीयं स्वतनौ न्यसेत्' । तृतीयं क्लीमिति । उक्तैतिद्वयेन षडङ्गन्यासोपि क्वचिदुक्तः । 'ततः षडङ्गं कुर्वीत विभक्तैर्मूलवर्णकैः । एकेनैकेन वर्णेन चतुर्भिर्युगुलेन च । न्त्रेण कुर्यादङ्गानि षट् सुधीः' । ततः क्वचित् । 'एवं न्यास ⟨…⟩ विधिं कृत्वा सृष्टिमुद्रां विलोकयेत् । अर्घ्यपात्रं प्रतिष्ठाप्य रेणा । गन्धपुष्पाक्षतांस्तत्र विन्यस्य नृपनन्दन । ध्यात्वा मनसि सर्वार्थान्हस्तौ दत्त्वाभिमन्त्रयेत् । रक्षार्थं चक्रमुद्रास्त्रसंयुता । अर्घोदकेन संस्कारं पूजाद्रव्यस्य पूर्ववत्' ॥ हाकाल्यादिदेवतात्रयध्यानम् । 'खड्गं चक्रगदेषुचापपरिघान् शूलं भुशण्डीं शिरः पाशान् संदधतीं करैस्त्रिनयनां म् । नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम् ॥ १ ॥ गदेषुकुलिशं पद्मं धनुः कुण्डिकां दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम् । शूलं पाशसुदर्शने च वालप्रभां सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम् ॥ २ ॥ घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चक्रं धनुः दधतीं घनान्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम् । गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महापूर्वीमनु सरस्वतीमनुदैत्यार्दिनीम् ॥ ३ ॥ ततः उक्तयन्त्रे पञ्चोपचारैः पूज्याः । ‘एवं कृत्वा जपेल्लक्षचतुष्कं तद्दशांशतः । पायसान्निन हेमरेतसि । एतदेवास्य पुरश्चरणम् । मार्कण्डेयपुराणोक्तं नित्यं चण्डीस्तवं पठेत् । पुटितं मूलमन्त्रस्य जपेदाम् । शतमादौ शतं चान्ते जपेन्मन्त्रं नवार्णिकम्। चण्डीसप्तशतीमध्ये संपुटोयमुदाहृतः । सकामैः संपुटो ः संपुटं क्वचित् । सप्तशत्याश्चरित्रे तु प्रथमे ब्रह्मभूर्मुनिः । छन्दो गायत्रमुदितं महाकाली तु देवता । वाग्बीधमार्थे विनियोजनम् । मध्यमे तु चरित्रेऽत्र मुनिर्विष्णुरुदाहृतः । उष्णिक् छन्दो महालक्ष्मीर्देवता वीजमत्वं धनप्राप्त्यै विनियोग उदाहृतः । उत्तरस्य चरित्रस्य ऋषिः शङ्कर ईरितः । त्रिष्टुप्छन्दो देवतास्य महाकामो बीजं रविस्तत्त्वं कामाप्त्यै विनियोजनम्' । क्वचित्तु संपूर्णस्तोत्रस्य मार्कण्डेय ऋषिः । ब्रह्मविष्णुरुद्रा काल्यादयस्तिस्रो देवताः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छन्दांसि । ऐंह्रींक्लींवीजानि । चामुण्डा शक्तिः । अग्निवायुसर्वेष्टसिद्ध्यर्थे जपे विनियोग इत्युक्तम् । 'एवं संस्मृत्य ऋष्यादीन् ध्यात्वा शर्वोक्तमार्गतः । सार्थं स्मृत्वा पष्पदाक्षरम् । समाप्तौ तु महालक्ष्मीं देवीं ध्यात्वा षडङ्गकम् । जपेदष्टशतं मूलं देवतायै निवेदयेत्’ । आदापः । 'आश्विनस्य सिते पक्षे आरभ्या ⟨…⟩ तिथिं सुधीः । अष्टम्यन्तं जपेल्लक्षं दशांशं होममाचरेदिति ॥ चण्डीविधिः । 'शंकरस्य भवान्या वा प्रासादनिकटे शुभम् । मण्डपं द्वारवेद्यांढ्यं कुर्यात्सध्वजतोरणम् । तत्र प्रतीच्यां मध्यतोपि वा । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा वृणुयाद्दश वाडवान् । जितेन्द्रियान्सदाचारान् सुशीलाषड्वा ब्राह्मणाः । 'पञ्चभिः सप्तभिर्वापि नवैकादशभिस्तथा । अदीर्घदिवसैः क्षिप्रं विदध्याच्चण्डिकामखम् । कार्ये शतावृत्तं सुसिद्धये । त्रिपञ्चसप्तनवभिर्दिनैः पक्षेण वा पुनः । देवीमाहात्म्यपाठं तु युग्मैर्विप्रैः कृतं तु च भवेत्सर्वभूतिनाशमवाप्नुयात्' । इति वचनत्रयं कोडतन्त्रनाम्ना पठ्यते तत्तु निर्मूलम् । अष्टमीनवमीचतुर्दशतावृत्तिसमाप्तिर्भवति तथा आरम्भः कर्तव्य इति सांप्रदायिकाः । 'व्युत्पन्नांश्चण्डिकापाठरतांल्लज्जादयावतः । स्वर्णवस्त्रादिदानतः । जपार्थमासनं मालां दद्यात्तेभ्योऽपि भोजनम् । ते हविष्यान्नमश्नन्तो मन्त्रार्थमौ शयानाः प्रत्येकं जपेयुश्चण्डिकास्तवम् । मार्कण्डेयपुराणोक्तं दशकृत्वः सचेतसः । नवार्णं चण्डियुतं पृथक्' । संपुटीकरणजपादिति शेषः । प्रत्येकं ब्राह्मणैः अयुतजपः कार्यः । 'जपमानः पूजयेच्च कन्यानां दशकं शुभम् । द्विवर्षांद्या दशाब्दान्ताः कुमारीः परिपूजयेत् । एकाब्दायाः प्रीत्यभावो रुद्राब्दा तु विवर्जिता । तासां क्रमेण नामानि कुमारी १ त्रिमूर्तिः २ कल्याणी ३ रोहिणी ४ कालिका ५ चण्डिका ६ शाम्भवी ७ दुर्गा ८ सुभद्रा ९ एतैरेव नाममन्त्रैस्तासां पूजा । तत्र हीनाधिकाङ्गी व्रणयुक्ता अन्धका काणा कुरूपा केकरा रोमयुग्देहा दासीजा रोगिण्यः इत्य ⟨…⟩ वमाद्या वर्ज्याः । 'विप्रां सर्वेष्टसंसिद्ध्यै यशसे क्षत्रियोद्भवाम् । वैश्यजां धनलाभाय पुत्राप्त्यै शूद्रजां यजेत् इति । गन्धपुष्पधूपदीपभक्ष्यभोज्यैर्यथाशक्ति वस्त्राभरणैश्च पूजिता । 'वेश्यां विरचिते रम्ये सर्वतोभद्रमण्डले । घटं संस्थाप्य विधिवत्तत्रावाह्याचर्येच्छिवाम् । तदग्रे कन्यकाश्चापि पूजयेद्ब्राह्मणानपि । उपचारैस्तु विविधैर्नवार्णावरणैरपि । ततः । 'ॐकारः प्रथमं पीठं पूर्णपीठमतः परम् । तृतीयं कामपीठं च पूजयेत्संप्रदायतः । आग्नेय्यादिचतुर्दिक्षु पूज्यं देवीचतुष्टयम् । जया च विजया चैवजयन्ती चापराजिता' । पूर्वोक्तयन्त्रे पूर्वकोणे सरस्वत्या ब्रह्मा श्रीसहितो विष्णुर्नैर्ऋत्ये उमया शिवो वायव्ये षट्कोणचक्रमध्यस्वमध्यबीजे महालक्ष्मीः महाकाली महासरस्वती तद्दक्षिणवामयोः उदक्सिंहो दक्षिणे महिषः षट्कोणेषु नन्दजारक्तदन्तिका शाकम्भरीदुर्गाभीमाभ्रामर्यः सबिन्दुनामाद्यवर्णाद्यास्ताराद्याश्चासां नाममन्त्रः पूजादौ । तारः प्रणवः । अष्टपत्रेषु ब्रह्माणीमा ⟨…⟩ श्रीवैष्णवीवाराहीनारसिंहीऐन्द्रीचामुण्डा उक्तरीत्या नाममन्त्रैः पूज्याः । ततो विष्णुमायादिचित्यन्तास्त्रयोविंशतिदेवताः । प्रागादिक्रमेण केसरेषु पूज्याः ततो विष्णुमायायाः । क्वचित्तु एवम् विष्णुमाया १ चेतना २ बुद्धिः ३ निद्रा ४ क्षुधा ५ छाया ६ शक्तिः ७ तृष्णा ८ क्षान्तिः ९ जातिः १० लज्जा ११ शान्तिः १२ श्रद्धा १३ कान्तिः १४ लक्ष्मीः १५ धृतिः १६ वृत्तिः १७ स्मृतिः १८ दया १९ तुष्टिः २० पुष्टिः २१ माता २२ भ्रांतिः २३ तद्रूपाख्यदे ⟨…⟩ विंशोक्ताः । 'तालमूले च सपूज्यमाधारादिचतुष्टयम् । आधारः कर्मशेषौ च चतुर्थी पृथिवी नृप' । गृहकोणेषु । गणेशः क्षेत्रपालो बटुको योगिन्यः इन्द्राद्याश्चेति । 'एव चतुर्दिनं कृत्वा पञ्चमे होममांचरेत्' । तत्र प्रथमेऽह्नि एकावृत्तिः द्वितीये द्वे तृतीये तिस्रः चतुर्थे चतुरः । प्रतिब्राह्मणं होमद्रव्याणि । 'पायसान्नैस्त्रिमध्वक्तैर्द्राक्षारम्भाफलादिभिः । मातुलिङ्गैरिक्षुखण्डैर्नारिकेलैः पुरः स्थितैः । जातीफलैराम्रफलैरन्यैर्मधुरवस्तुभिः' इति । 'सप्तशत्या दशावृत्त्या प्रतिमन्त्रं हुतं चरेत् । अयुतं च नवार्णेन स्थापितेऽसौ विधानतः । कृत्वावरणं देवानां होम तन्नाममन्त्रतः । कृत्वा पूर्णाहुतिं सम्यक् देवताग्नी विसृज्य च । अभिषिञ्चेच्च यष्टारं विप्रौघः कलशोदकैः । निष्कं सुवर्णमथवा प्रत्येकं दक्षिणां दिशेत् । भोजयेच्च शतं विप्रान् भक्ष्यभोज्यैः पृथग्विधैः । तेभ्योपि दक्षिणां दत्त्वा गृह्णीयादाशिषस्ततः । एवं कृते जगद्दुश्यं सर्वे नश्यन्त्युपद्रवा इति । कुर्यादेवं विशुद्धात्मा चण्डीसाहस्रके विधिम् । विद्यावतः सदाचारान्ब्राह्मणान्वृणुयाच्छतम् । प्रत्येकं चण्डिकापाठान्निदध्युस्ते दिशामतात् । अयुतं प्रजपेयुस्ते प्रत्येकं नववर्णकम् । पूर्वोक्ताः कन्यकाः पूज्याः पूर्वमन्त्रैः शतं शुभाः । वेदाहुस्तेव संपाद्य होमं कुर्युः प्रयत्नतः । सप्तशत्याः शतावृत्त्या प्रतिमन्त्रं विधानतः । लक्षसंख्य नवार्णेन पूर्वोक्तैर्द्रव्यसंचयैः । होतृभ्यो दक्षिणां दत्त्वा पूर्वोक्तान्भोजयेद्द्विजान् । सहस्रसंमितान्साधून्देव्याराधनतत्परान् । एव सहस्रसंख्याके कृते चण्डीविधौ नृणाम् । सिद्ध्यत्यभीप्सितं सर्वं दुःखौघश्च विनश्यति। मारीदुर्भिक्षरोगाद्या नश्यन्ति व्यसना च्चयाः' । एतद्दशगुणो विधिरयुतं प्रजपेयुस्ते इति । 'यस्याः प्रभावमतुलं श्लोकमुक्त्वा कृताञ्जलिः । दद्याद्द्वौमिथुनान्यष्टावाचार्याय सभक्तिमान् । चतुर्विंशतिसंख्याकैर्हेमगद्याणकैः सह । एकैकं दशविप्रेभ्यो दद्याद्द्वौमिथुनं समम् । निष्कत्रयसमायुक्तं वस्त्रा ⟨…⟩ कारभूषितम्' इति । 'यद्यत्कार्यं समुद्दिश्य क्रियते शतचण्डिका । तत्तत्तस्य महालक्ष्मीः सत्यमाशु प्रयच्छति' । क्वचिद्रुद्रयामल इत्युक्त्वा द्रव्यान्तराण्यपि होमे उक्तानि । 'तत्र प्रधानहोमः स्यात्रिमधूद्धूत उत्तमः । प्रधानद्रव्यमुद्दिष्टं पायसान्नं तिलास्तथा। यवैर्वा श्रीफलैर्दिव्यैर्नानाविधफलैस्तथा । किंशुकैः सर्षपत्वग्भिर्दर्भैर्दूर्वाङ्कुरैस्तथा । करवीरै रक्तपुष्पै रक्तोत्पलसितैरपि । रक्तच न्दनखण्डैश्च गुग्गुलैश्च मनोहरैः' इति । अथ ब्रह्माण्डपुराणेनाम्ना प्रत्यध्यायं श्लोकसंख्या क्वचिदुक्ता । 'तत्राद्यचरिताध्याय श्लोकैकाशीतिरुत्तमा । अथ मध्यचारे ⟨…⟩ ने तु अष्टस्वेकसुसंख्यकाः '। मध्यमायाश्चतुःसप्तचतुर्वेदखवेदकाः । अथोत्तमचरित्रे तु षडग्निश्लोकभागिता' इति । 'अग्नीषोमाध्यायवती गीता सप्तशती स्मृता' । तथा कवचार्गलाकीलकानामपि श्लोकसंख्या उक्ताः ।'श्रीवज्रकवचस्यापि त्रिपञ्चाशच्छ्लोकशालिता । अर्गलाकीलके श्लोका द्व्यष्टाविंशतिसंख्यकाः । अथो रहस्यत्रयस्य त्रयो ध्यायामनुध्रुवाः' इति च । तत्र कवचस्य चामुण्डा देवता । ब्रह्मा ऋषिः। अनुष्टुप् छन्दः। अङ्गन्यस्ता देव्यः सायुधा मातरो बीजम् । दिग्बन्धदेवतास्तत्त्वम् । अर्गलायाः विष्णुरनुष्टुप्छन्दः । नवार्णो मन्त्रः शक्तिः । मन्त्रोदिता देव्यो बीजम् । सप्तशतीमन्त्रस् त्त्वम् । कवचस्य शिव ऋषिः इतरदर्गलावत् । तथा प्रथमचरित्रस्य ब्रह्मा ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । महाकाली देवता । नन्दजा शक्तिः । रक्तदन्तिका बीजम् । अग्निस्तत्त्वम् । पौष्टिके विनियोगः । मध्यमचारित्रस्य विष्णुर्ऋषिः । “महालक्ष्मीर्देवता । शाक् म्भरी शक्तिः । दुर्गा बीजम् । उष्णिक् छन्दः । वायुस्तत्त्वम् । ईप्सितप्राप्त्यर्थे जपे विनियोगः । उत्तरचारित्रस्य शिव ऋषिः । महासरस्वती देवता । छन्दावनुष्टुब्जगत्यौ । भीमा शक्तिः । भ्रामरी बीजम् । सूर्यस्तत्त्वम् । उच्चाटनादौ विशेषतो विनि योग इति । तत्तु कात्यायनीतन्त्रोक्तमन्त्रविभागेन विरोधात् निर्मूलमिति ध्येयम् । इति श्रीमदुपाध्यायोपनामकशिवभट्टसुतसता गर्भजनागोजीभट्टकृते मार्कण्डेयपुराणान्तर्गतसप्तशत्याख्यचण्डीस्तोत्रस्य व्याख्याने चण्डीस्तोत्रप्रयोगविधिः समाप्तः ॥ इत्येवमादयः मयो गविधयः समाप्ताः ॥ सप्तशती । प्रथमोऽध्यायः १. ॐ नमश्चण्डिकायै । मार्कण्डेय उवाच । वती. ) अथादौ चण्डीशब्दस्य विवरणम् । तत्र चण्डी नाम परब्रह्मणः प ⟨…⟩ महिर्षांदेवता । चण्डभानुश्चण्डनाद वच्छिन्नाऽसाधारणगुणशालिपरत्वेन चण्डपदस्य प्रयोगदर्शनात् । इयत्तायाश्च देशकालवस्तुकृतत्रैविध्येन त्रितयराहित्यस्य परब्रह्मैकलिङ्गत्वात् । यद्यपि चडि कोप इति धातोर्निष्पत्तिस्तदापि 'कस्य विभ्यति स्य संयुगे' इत्यादिना । 'प्रसादो निष्फलो यस्य कोपोऽपि च निरर्थकः । न तं भर्तारमिच्छन्ति पण्ढं इत्यादिना च महाभयजनकत्वेनैव कोपस्य साफल्योक्तिस्तादृश एव कोप चडिधातोर्मुख्यवृत्त्याप्रवृत्तेस्तरुद्रमन्यवे' इत्यादिना प्रथमं मन्यव एव नमस्कारदर्शनात् 'भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः । भीषास्माद्र्वांति पञ्चमः' इत्यादिश्रुत्या वा ⟨…⟩ ादिभयजनककोपस्यापि परब्रह्मलिङ्गत्वमक्षतमेव। अतएव 'महद्भयं वज्रमुद्यतम्' देन ब्रह्मैव उच्यते ।ऽयुधविशेषो भयजनकत्वलिङ्गादित्युक्तमुत्तरमीमांसायां कम्पनादित्यधिकरणे । तस्माच्छणे ङीषि चण्डीति पदनिष्पत्तिः । तत्स्वरूपं चोक्तं रत्नत्रयपरीक्षायां दीक्षितैः । 'नित्यं निर्दोषगन्धं निरतितन्यमेकं धर्मो धर्मीति भेदद्वितयमिति पृथग्भूय मायावशेन । धर्मस्तत्रानुभूतिः सकलविषयिणी सर्वकार्याच्छादिरूपा भवति गुणगणस्याश्रयस्त्वेक एव ॥ कर्तृत्वं तत्र धर्मा कलयति जगतां पञ्चषष्ट्यादिकृत्ये धर्मः लजगदुपादानभावं बिभर्ति । स्त्रीरूपं प्राप्य दिव्या भवति च महिषी स्वाश्रयस्यादिकर्तुः प्रोक्ते धर्मप्रभेदावपि ंवद् ब्रह्मकोटी' इति । एकमेव ब्रह्मानादिसिद्धया मायया धर्मा धर्मश्चेति द्विविधमभूत्। सृष्ट्यारम्भे यत् प्राथदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय' इति । 'सोऽकामयत' 'तत्तपो ऽकुरुत' इत्यादित्रिविधश्रुतिसिद्धं ज्ञानेच्छाक्रियासमष्ट्याह्मधर्मः स च धर्मीभिन्न एव । 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' इति श्रुतेः। तस्यैव धर्मत्वाच्छक्तिरिति संज्ञा। अत र्मजिज्ञासा' इति कौलोपनिषत्प्रथमसूत्रे जैमिनितन्त्रस्थ अप्रथमसूत्र इव न धर्मशब्दश्चोदनालक्षणार्थजडवस्तुपरः । रूपचिच्छक्तिपर एव । तेन तत्र धर्मपदमपनीय ब्रह्मपदप्रक्षेपस्त्वविदुपार्मेवेति समर्थितं तद्भाष्येऽस्माभिः । अा अपि संज्ञाः कथयता नागानन्दसूत्रेण धर्मस्वरूपमेव विशिष्य विवृतम् । 'एष एव विमर्शश्चितिश्चैतन्यमात्मारा वाक् स्वातन्त्र्यं परमात्मौन्मुख्यमैश्वर्यं सत्तत्त्वं सत्ता स्फुरंता सारो मातृका मालिनी हृदयमूर्तिः स्वसंवित् न्देरागमे ⟨…⟩ द्धोष्यते' इति तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तानि तद्भाष्ये एव विवृतानि । स एव धर्मो महाविष्णब्देरागमैरुद्घोष्यते' इति तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तानि तद् ⟨…⟩ ये एव विवृतानि । स एव धर्मो महाविष्णुद्विविधो भूत्वा जगतः सृष्टिस्थितिलयतिरोधानानुग्रहात्मककृत्यपञ्चककर्ताऽभूत् । जपाकुसुमस्यैव रञ्जनकर्तृत्वेवेन मात्रा स्फटिकस्यैव शुद्धस्यापि धर्मिणः सान्निध्यमात्रेण कर्तृत्वव्यवहारः । तद्वतो धर्मोऽपि न जडो न 'चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः' इत्यादिशक्तिसूत्रोक्तस्वरूपं ब्रह्मेत्युपनिषत्सिद्धान्त इति श्लोकद्वयस्य पितितोऽर्थः । अस्मदादीनां हि स्रष्टव्यपदार्थालोचनात्मिका ज्ञानेच्छाकृतिरूपा वृत्तिर्घटमहं जानामीत्यादिः । ख्यानाद्याकारभेदेन परस्परविलक्षणा त्रिविधा स्वयंजडाघन ना । जडस्य घनस्यान्तःकरणस्य परिणामः । घनानामेव ख्यानाद्याकारभेदेन परस्परविलक्षणा त्रिविधा स्वयंजडाघना । जडस्य घनस्यान्तःकरणस्य परिणामः । घनानामेव काररूपसम्बन्धेनापि घनेनैव विशिष्टा । स्वयमपि परिच्छिन्ना परि ⟨…⟩ रपि परिच्छिन्नैरेव युक्ता । परिच्छिन्नम्बन्धेनाध्याससहिता च । शुद्धब्रह्मणः प्राथमिकी वीक्षा तु सर्वांशे कोमलत्वात् । वृत्तिरूपाऽप्यास्माकीनवृत्तिन्तविलक्षणा सती ब्रह्मकोटावेव निविशते इति भावः ॥ तदेतदुक्तं बृहद्वासिष्ठे उत्पत्तिप्रकरणे द्वादशे कालिकं ब्रह्मसत्तामात्रं प्रकल्प्य । 'तदात्मनि स्वयं किञ्चिच्चेत्यतामधिगच्छति । अगृहीतात्मकं संविदहंमशीवेनामार्थकलनैः किञ्चिद्बृहितरूपकम्' । आकाशादणु शुद्धं च सर्वस्मिन् भाति बोधनम् । ततः सा परमा सत्ता ती । विश्रामयोग्या भवति किञ्चिल्लभ्यतया तदा । घनसंवेदना पश्चाद्वापि जीवादिनामिका । सम्भवत्यासकलमा पदम्' इत्यादि । तट्टीकायामपि । सन्मात्रस्य ब्रह्मणः 'स ईक्षत लोकान्नुसृजा' इति श्रुतिसिद्धमीक्षणभावं ति त्रिभिः । अगृहीतात्मकम् , अहङ्काराध्यासरहितम् अतएव संविन्मात्रेणाहंताविमर्शः सर्वस्मिन्नपि सृज्यविषयीसन्धानांशेऽपि किञ्चिदेव संपृक्तमिव । अत एव आकाशादण्वेव च नतु घनम्, अतएव शुद्धमेव घनमालिन्यास्यतां गच्छतीव सती सचेतश्चेतना ईक्षणावृत्त्यभिव्यक्ताचैतन्यं तदुन्मुखी तत्प्रधाना सती किञ्चिल्लभ्य-