जगच्चन्द्रचन्द्रिका

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीहेरम्बं नमस्कृत्य गुरूभीलं सरस्वतीम् । प्रकाश्यते सप्तशती ध्यायः १ ] गुप्तवर्यादिषट्टीकासंवलिता । ४१ भाजनम् ॥ १ ॥ कूर्माचलाधिराजेन्द्रज्ञानचन्द्रनृपात्मजः । श्रीकुमारो जगच्चन्द्रस्तत्सेव्यस्ति भगीरथः ॥ २ ॥ तिपन्नो हर्षदेवसुतो बुधः । तेनेयं क्रियते टीका श्रीजगच्चन्द्रचन्द्रिका ॥ ३ ॥ गोविन्दकारिकाणामावसथ्यामिसुसंताच्च क्रियते ग्रन्थश्चिरायुर्भवतात्प्रभुः ॥ ४ ॥ अनिर्वाच्यं जगज्जन्मलयस्थेमभ्रमाश्रयम् । सत्त्वाद्युपहितात्मानमाश्रये ॥ ५ ॥' अनिर्वाच्यं वक्तुमशक्यमीदृशं यज्जगद् भूर्भुवःस्वराह्वयं तस्य ये जन्मलयस्थेमानः सृष्टिनाशस्थितयस्तेषां तस्तदाश्रयं तदाधारम् । यद्वा अनिर्वाच्या ये जन्मलयस्थेमानस्तेषां भ्रमस्तदाश्रयम् । यद्वा अनिर्वाच्यो यः प्रेमभ्रमस्तदाश्रयम् । प्रियस्थिरेत्यादिना इमनिचि स्थादेशः । सत्त्वादिभिः सत्त्वरजस्तमोभिरुपहित उपाआत्मा यस्य तम् । यद्वा सत्त्वायुपहितश्चासौ आत्मा चेति । सगुणं निर्गुणं चेति भावः । उपपूर्वाद्धातेर्हि ⟨…⟩ ति उमाया गौर्या आश्रय आधारभूतस्तम् । तस्यार्धाङ्के स्थितत्वात् । ईदृशं तं शिवम् आश्रये त्वत्स्वरूपेणोपश्रिञ् सेवायाम् ॥ 'विघ्ननिर्विघ्नकर्तारं दुरितघ्नस्मृतिस्तवम् । वन्दे विघ्नहरं देवं प्रसन्नं करुणार्णवम्' इति ॥ ६ ॥ त्तानां निर्विघ्नस्य विघ्नाभावस्य कर्तारं विहितारं विधातारं वा । 'अधीनो निघ्न आयत्तः' इत्यमरः । दुरितघ्नो तिस्तवौ स्मरणस्तवौ यस्य स तम् । पापनामनि 'अंहोदुरितदुष्कृतम्' इत्यमरः । 'अमनुष्यकर्तृके च' प्रसन्नं संतुष्टम् । विघ्नं हरतीति विघ्नहरस्तम् । ‘विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः’ इत्यमरः । करुणायाः दयाया दृस्तम् ईदृशम् । दीव्यतीति देवस्तम् । गणेशमित्यर्थः । पचाद्यच् । वन्दे नमस्करोमि । वदि अभिवादनस्तु‘चतुर्दशजनान्तःस्था या चतुर्दशरूपिणी । चतुर्दशोद्धिता मायाद्धाचतुर्दशनाच्छभा ॥ ७ ॥’ चतस्रो दशा यौवनवृद्धत्वाख्या अवस्था येषां ते चतुर्दशास्ते च ते जनाः प्रजाश्च तेषामन्तः अन्तःकरणे तिष्ठतीति चतुर्दश। चतस्रो दशा येषां ते चतुर्दशा जना इत्यर्थः । चतुर्दशभुवनानि वा । षोडशत्वपक्षे चतुर्दशतत्त्वानि वा । तद्रूपीति चतुर्दशरूपिणी तत्स्वरूपयुक्ता । ‘अत इनिठनौ’इति इनिः । यद्वा तद्रूपमती तच्छीला ताच्छीलिको णिनिः । रूपपिणी । तेषां रूपिणी वा । गृह्यादित्वादिनिः । नान्तत्वान्ङीप् । चतस्रश्च ता दशा अवस्थाश्च ताभिरूहिता परित्यक्ता । स्थितेत्यर्थः । अद्धा तत्त्वतः । ‘तत्त्वे त्वद्धांजसा द्वयम्,’ इत्यमरः । चत्वारो दशाना दन्ता यस्य स चतुर्दशनः तत्र नीला भा कान्तिर्यस्याः सा चतुर्दशनाच्छभा । यद्वा चतुर्दशनच्छ अच्छः स्फटिकश्च चतुर्दशनाच्छौ तद्वद् ‘भा यस्या’ छः स्फटिकभल्लुकः’ इति वैजयन्ती । यद्वा चतुर्दशनवत् अच्छा भा यस्याः सा ईदृशी या माया अस्तीति शेषः । इति कः । ‘दशावस्थानेकविधा’ इत्यमरः ॥ ग्रन्थादौ ग्रन्थमध्ये ग्रन्थान्ते मङ्गलाचरणं कर्तव्यमिति भाष्यात् न्थादौ वस्तुनिर्देशात्मकं नमस्काररूपात्मकं च मङ्गलं कृतम् ‘आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्’ इति सत्त्वाद्युपहितात्मानमाश्रये तमुमाश्रयमिति । चतुर्दशोहिता मायाद्वा चतुर्देशनाच्छभेत्यत्र च वस्तुनिर्देशः । कमिति । रं देवमित्यत्र नमस्काररूपात्मकं चेति । ननु देवस्मरणादिना मङ्गलं भवत्येवेति लेखनं किमर्थमिति चेत् शिष्यति । यथा गुरुभिर्ग्रन्थादौ लेखनं कृतं तथास्माभिरपि कर्तव्यमित्येतदर्थम् । उमाश्रयं आश्रये इति उभाभ्यां सायुज्यं यथा वामाङ्गे उमास्ति तथा दक्षिणाङ्गेऽहं स्यामिति भावः । 'अष्टसप्तत्युत्तराणां श्लोकानां शतपञ्चकम् । प्रोक्तं त्रे तत्सप्तशतिसंख्यया । विभज्य जुहुयान्मन्त्रैरिति कात्यायनीमतम्'इति कात्यायनीतन्त्रस्य मतमित्यर्थः । तत्सयेयत्र ह्रस्वेकारपाठश्चिन्त्यः । लोकप्रमादाद्वा कल्पनीयः । वयं तु सप्तगुणिता शतसंख्याऽनयेत्यर्थं इति ब्रूमः । नां समाहारः सप्तशती इति न संभवति । श्लोकगणनया अष्टसप्तत्युत्तरशततमे पञ्चकमेव स्यात् । यद्वा सप्तसत्यो श्वरी कौमारी वैष्णवी वाराही माहेन्द्री चामुण्डा विद्यन्तेऽस्यामिति सप्तसतीत्युक्तिरयमित्यादिप्रसङ्गात् । ‘ तालन्या श्व शाम्बशूकरपांसवः’ इतिवत्तालव्या अपि दन्त्याः स्युरित्यपि वक्तुमशक्यत्वाच्च । कुत्रापि पतिव्रतावाचकस्य य कोशेषु तालव्यादेरदृष्टत्वात् । तद्व्याख्यातृभिरपि दन्त्याः स्युरित्यपि वक्तुमशक्यत्वाच्च । कवचार्गलाकीलकादिविशतीमन्त्रस्य सप्तशताहुतयो भवन्तीत्यपि केचिदिति चेन्न । तेनापि न्यूनाधिकसंख्यासंभवात् दोषश्रवणाच्च । ‘यो मूर्खः कवचं हुत्वा प्रतिवाचं नरेश्वरः । स्वदेहपतनं तस्य नरकं च प्रपद्यते । अन्धकश्च महादैत्यो दुर्गाहोमकवचाहुतिप्रभावेण महेशेन निपातितः' इति । अतः सप्तशतीमन्त्रहोमः कथं कर्तव्य इत्याशङ्क्याह । मार्कण्डेय इति । मार्कण्डेय उवाच इत्येको मन्त्रः । 'बलिदाने नमोन्तश्च होमे वह्निप्रिया तथा'इत्यागमात् । मार्कण्डेय उवाच को मन्त्रः ॥ दंशोद्धारः ) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ मदोन्माद्युद्दामदिग्दन्तिगण्डोन्मदोन्माद्यदिन्दीवरालीविराजन् । अनायांयासपन्नः स पायादपायादुमायास्तनूजः ॥१॥ विद्वत्कुलशिरोरत्नं नत्वा तातं समासतः । दंशोद्धारं सप्तशत्यास्तनोमि ॥ २ ॥ इह खलु तत्रभवान् कृष्णद्वैपायनशिष्यो जैमिनिव्यासमुखादखिलं धर्मजातं श्रुत्वाप्यवशिष्टान् कांश्चित्रभगवन्तं मार्कण्डेयं पृष्ट्वानपि मार्कण्डेयेन श्रीभगवद्ध्यानप्रवणचित्ततया ऽवसराभावाद्विन्ध्याचलनिवासिनं" तुःपक्षिद्वारा बोधितः । तैश्च पक्षिभिर्मार्कण्डेयभागुरिसंवादमुपक्रम्य मन्वन्तरकथाप्रसङ्गेन सप्त मन्वन्तराणि निर्वर्ण्याष्टममन्वन्तरचरितं प्रोच्यते मार्कण्डेय उवाचेत्यादिना । मृकण्डोरपत्यं मार्कण्डेयः । शुभ्रादित्वाड्ढक् । ढेलोप इत्युकारलोपः ॥ सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः । निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्वदतो मम ॥ १ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

एवं प्रतिमन्त्रं स्वाहापदं देयमिति निष्पन्नम् । सावर्ण्याद्यास्ततः परं श्लोकमन्त्राः सप्तदश इति । ततः परं मार्कण्डेय उवाचेतिमन्त्रात्परं सावर्णिरित्ययं श्लोक आद्यो येषां ते सावर्ण्याद्याः । सावर्णिः सूर्यतनय इति प्रथमश्लोकः । मन्त्रस्तु द्वितीयो जात इत्यर्थः । श्लोकरूपमंत्राः सप्तभिरधिका दश सप्तदश । तत्संख्याका वर्तन्त इति शेषः । तथाहि सावर्णिरिति २ ॥ १ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

स्वारोचिष इति ४ ॥ ३ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

तस्य पालयत इति ५ ॥ ४ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

अमात्यैरिति ८ ॥ ७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

ततो मृगयेति ९ ॥ ८ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

स तत्राश्रममिति १० ॥ ९ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

सोऽचिन्तयदिति १२ ॥ ११ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

मद्भृत्यैरिति ॥ १३ ॥ १२ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

मम वैरिवशमिति १४ ॥ १३ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

अनुवृत्तिमिति १५ ॥ १४ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

संचित इति १६ ॥ १५ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

तत्र विप्राश्रमेति १७ ॥ १६ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

सशोक इति १८ ॥ १७ ॥ मिलित्वा मन्त्रास्तु अष्टादश जाता इत्यर्थः ॥ १७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

अर्धश्लोकात्मकतः एकोनविंशतिरेवं स्युरिति । ततो अष्टादशमन्त्रानन्तरम् अर्धश्लोकरूपो मन्त्रः । श्लोकपादद्वयात्मक इत्यर्थः । एवं प्रकारेण एकोनविंश एकेन ऊनो विंशो मिलित्वा नवाधिका दश मन्त्रा जाता इत्यर्थः । तथाहि प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपं स्वाहा १९ । वैश्योक्तिर्विंशतिस्तथेति । तथा तेनैव गणनाप्रकारेण वैश्योक्तिर्वैश्य उवाचेति कथनं विंशतिर्विंशतिसंख्याको मन्त्रः । वैश्य उवाच स्वाहा २० । पुनरर्धं इति । पुनः अर्धो अर्धात्मको मन्त्रः । श्लोकपादद्वयात्मको मन्त्र इत्यर्थः । तद्यथा । समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले स्वाहा २१ ॥ १८ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

प्रवृत्तिमिति २४ ॥ २१ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

अर्धं पुनर्भवेदिति । पुनर्भूयोपि अर्धोऽर्धश्लोकात्मको मन्त्रो भवेत्। एवंप्रकारेण पञ्चविंशति संख्या स्यादित्यर्थः । तथाहि । 'कथं ते किं नु सद्वृत्ता दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः स्वाहा २५'।'राजा षड्विंशतिस्ततः' इति।ततः पञ्चविंशतिमन्त्रानन्तरं राजा राजोवाचेति मन्त्रः । षडधिका विंशतिः पञ्चविंशतिः अधिकैक इत्यर्थः। तथाहि 'राजोवाच स्वाहा २६ ।' अर्धश्लोकात्मकं मन्त्रद्वयमिति श्लोकस्य यैर्निरस्त इत्यादेः पूर्वार्धापरार्धमन्त्रद्वयं द्वौ मन्त्रौ भवतः। तथाहि 'यैर्निरस्तो भवाँल्लुब्धैः पुत्रदारादिभ किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसं स्वाहा २८॥" २२ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

वैश्यः पुनर्भवेदिति । पुनः वैश्य उवाच इति मन्त्रो भवेत् तथाहि । 'वैश्य उवाच खाह् २९ ।' 'एकोनत्रिंशदेव तु मन्त्रसंख्या प्रकीर्तिता' इति । तु पुनः एवं गणनप्रकारेण एकेन ऊना त्रिंशत् एकोनत्रिंशत् । अष्टा. विंशात्मकाधिकैक इत्यर्थः । संख्यायते गण्यतेऽनया संख्या मन्त्राणां संख्या मन्त्रसंख्या । प्रकीर्तिता कथिता । पुनरर्धमिति । पुनरर्धश्लोकात्मको मन्त्रो भवेत् । तद्यथा । 'एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्धृतं वचः स्वाहा ३० ।' पुनः श्लोकत्रयमिति । पुनः श्लोकात्मकाः प्रत्येकं मन्त्राः । तथाहि । किं करोमीति ३१ ॥ २३ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

अर्धं पुनर्भवेदिति । अर्धं अर्धश्लोकात्मको मन्त्रो भवेत् । तथाहि—‘करोमि किं यत्र मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरं स्वाहा ३४' ॥ २६ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

मार्कण्डेय इति । तथाहि—'मार्कण्डेय उवाच स्वाहा ३५' इत्येको मन्त्रः । पुनश्चार्द्धश्लोक इति पुनरर्धश्लोकात्मको मन्त्रश्च भवेत् । तथाहि—'ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ स्वाहा ३६' । श्लोकात्मकः पुनरिति । पुनः श्लोकात्मकः श्लोकरूपो मन्त्रो भवेत् । तद्यथा । समाधिर्नामेति ३७ ॥ २७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

अर्धश्लोकात्मको मन्त्र इति । अर्धश्लोकरूपो मन्त्रः । तथथा 'उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चकतुर्वैश्यपार्थिवौ स्वाहा ३८' ॥ २८ ॥ ⟨…⟩ योग्यं संविदं भाषणम् । काश्चित्स्वपरवि-

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

स्वजनेन चेति । दृष्टदोषेऽपीति ४३ ॥ ३१ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

केचिद्दिवेति ४९ ॥ २५ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

यतो हि ज्ञानिन इति ५० ॥ ३६ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

मनुष्याणामिति ५१ ॥ ३७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

कणमोक्षेति ५२ ॥ १८ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

लोभात्प्रत्युपकारायेति ५३ ॥ ३९ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

महामायेति ५४ ॥ ४० ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

सैषा प्रसन्नेति ५७ ॥ ४३ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

पुनरर्धं इति । पुनः श्लोकरूपो ⟨…⟩ ॥ ४४ ॥ मन्त्रः । तथाहि संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी ⟨…⟩ ॥ ४४ ॥ ⟨…⟩ दंशोद्धारः) सेति । एवंच विद्याऽविद्याविभेदेन सैव मोक्षमोहकर्त्रीति भावः ॥ ४४ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

पुनः ऋषिरिति । पुनः ऋषिरुवाच स्वाहेति मन्त्रः ६३ । पुनरर्धमिति । पुनः अर्धं श्लोकार्धं पादद्वयात्मक इत्यर्थः । तथाहि नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततं स्वाहा ६४ । पुनः श्लोकाः षट्मन्त्रा इति पुनश्लोकाः श्लोकरूपाः षट् मन्त्राः षट्संख्याका मन्त्रा इत्यर्थः । तथाहि तथापीति ६५ ॥ ४७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

उत्पन्नेतीति ६६ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

विबोधनार्थेति ७० ॥ स्थितो दत्तावधानः । हरिणा नेत्राभ्यां कृत आलयो यस्याः ॥ स्थितो दत्तावधानः । हरिणा नेत्राभ्यां कृत आलयो यस्याः ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

ब्रह्मेति । ब्रह्मो वाचस्त्वाहेत्येको मन्त्रः ७२ । अर्धं इति अर्धश्लोकात्मको मन्त्रः । तथाहि तं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारस्वरात्मिकास्वाहा ७३ । अथ श्लोकमन्त्रास्त्रयोदश इति । अथ त्रिसप्ततिमन्त्रोत्तरम् । श्लोक मन्त्राः श्लोकरूपा मन्त्राः त्रयः अधिका दश त्रयोदश तत्संख्याका वर्तन्ते इति शेषः । तद्यथा सुधात्वमिति ७४ ॥ ५४ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

त्वयैतत्पाल्यत इति ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

तथा संहतीति ७७ ॥ ङीविभावः ॥ ५७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

महामोहेति ॥ ७८ ॥ ५८ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

कालरात्रिरिति ॥ ७९ ॥ ५९ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

लज्जा पुष्टिरिति ८० ॥ ६० ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

शङ्खिनीति ८१ ॥ ६१ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

परावराणामिति ८२ ॥ ६२ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

तस्य सर्वस्येति ८३ ॥ ६३ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

सोपि निद्रेति ८४ ॥ ६४

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

कारितास्ते इति ८५ ॥ ६५ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

मोहयैताविति ॥ ८६ ॥ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

पुनरर्धात्मकमिति । पुनः महासुरौ स्वाहा' ८७ ॥ ६७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

ऋषिश्चेति । ऋषिरुवाच मन्त्रः । तद्यथा । ‘एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा स्वाहा ८९' । श्लोकास्तु पञ्च वा इति तु पुनः वै निश्चयेन पञ्च पञ्चसंख्याकाः श्लोकाः श्लोकरूपा मन्त्राः । तद्यथा विष्णोः प्रबोधेति ॥ ९० ॥ ६८ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

निर्गतयेति ९१ ॥ ६९

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

एकार्णव इति ॥ ९१ ॥ ७० ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

क्रोधरक्त इति ९३ ॥ ७१ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

पञ्चवर्षेति ॥ ९४ ॥ ७२ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

पुनरर्धे तु मन्त्राणां सपञ्चनवतिः स्मृता इति । पुनः अर्धम् अर्धश्लोकात्मको मन्त्रः । न्त्राणां सप्तशतीमन्त्राणां तु पञ्चभिः सहिता नवतिः स्मृता चिन्तिता । तथथा 'उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो त्रियतामिति शवं स्वाहा ९५' ॥ ७३ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

भगवानुवाचेति एको मन्त्रः ९६ । अर्धमन्त्रे द्वे इति द्वे अर्धमन्त्रे भवेतामिति श्लोकस्य अर्धश्लोकात्मकौ द्वौ मन्त्रौ स्यातामित्यर्थः । तद्यथा 'भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि स्वाहा ९७' । 'किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मया स्वाहा ९८' । 'वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रः' इत्यमरात् । नपुंसकप्रयोगश्चिन्त्यः ॥ ७४ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

ऋषिरिति । 'ऋषिरुवाच स्वाहा'इत्येको मन्त्रः ९९ । श्लोकार्धं पुनरिति पुनर्भूयोऽपि श्लोकार्धकम् अर्धश्लोकरूपो मन्त्रः । तद्यथा । 'वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत्स्वाहा' १०० । श्लोक इति श्लोकरूपो मन्त्रः । तद्यथा विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः ॥ ७५ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

'आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता स्वाहा' १०१ ॥ ७६ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

पुना ऋषिरिति । पुनः ‘ऋषिरुवाचेत्ययं मन्त्रः १०२’ । श्लोकद्वयं मन्त्रद्वयं भवतीति श्लोकौ द्वौ मन्त्रौ भवेताम् । तदथा तथेत्युक्तवेति १०३ ॥ ७७ ॥

जगच्चन्द्रचन्द्रिका

एवमंषेति १०४ । 'श्लोकानामष्टसप्तत्याश्चतुर्भिरधिकं शतम् । उवाचवचनैः सार्धं विभागे प्रथमे मतः' इति । श्लोकानां सप्तशतीश्लोकमन्त्राणां अष्टशतत्याः अष्टाधिकायाः सप्ततेः । द्विन्यूनाया अशीतेरित्यर्थः । उवाचवचनः उवाच इति वाक्यकथनेः सार्धं साकं चतुर्भिरधिकं शतं प्रथमेऽध्याये विभागे विभाजने मतः । संमत इत्यर्थः । 'मार्कण्डेयद्वयं वैश्यद्वयं राजत्रयं ततः । ऋषिपञ्चकमुद्दिष्टं भगवानेक एव तु । व ⟨…⟩ ैकं तु चतुर्विंशतिरर्धमन्त्राः प्रकीर्तिताः' इति । मार्कण्डेयद्वयमिति मार्कण्डेय उवाचेति द्वौ मन्त्रौ । वैश्यद्वयमिति वैश्य उवाचेति द्वौ मन्त्रौ । राजत्रयं तत इति राजोवाचेति त्रयो मन्त्राः । ऋषिपञ्चकमुद्दिष्टमिति ऋषिरुवाचेति पञ्च मन्त्रा उद्दिष्टाः । भगवानेक एव त्विति तु पुनः भगवानुवाचेति एको मन्त्रः । ब्रह्मैकमिति ब्रह्मोवाचेति एको मन्त्रः । ऊनचतुर्विंशत्यर्धमन्त्राः प्रकीर्तिता इति तु पुनः चतुर्विंशतिसंख्याका अर्धमन्त्रा अर्धश्लोकरूपा मन्त्राः । पादद्वयात्मका मन्त्रा इत्यर्थः । प्रकीर्तिताः । 'उवाचपदमध्ये तु श्लोकद्वादशकेषु च' इति उवाचपदं मध्ये येषां ते उवाचपदमध्यास्तेषु एतादृशेषु श्लोकानां पद्यानां द्वादशकानि तेषु । तथाहि इत्याकर्ण्य वचस्तस्य इति श्लोकस्य अर्धद्वयमध्यवर्ती वैश्य उवाचेत्येको मन्त्र इत्यर्थः । श्लोकस्यार्धद्वयात्मको द्वौ मन्त्रौ भिन्नावित्यर्थः । एवं राजोवाचेत्यादिका मन्त्रा पूर्ववत् बोध्याः । तथाहि । कथं ते किंन्विति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती राजोवाचेत्येको मन्त्रः । श्लोकस्यार्धद्वयात्मकौ द्वौ मन्त्रौ भिन्नावित्यर्थः । तेषु किं भवत इति श्लोकस्य अर्धद्वयमध्यवर्ती वैश्य उवाचेति एको मन्त्रः । श्लोकस्यार्धद्वयात्मको मन्त्रावित्यर्थः । करोमि किं यदिति मन्त्रस्यार्धद्वयमध्यवर्ती मार्कण्डेय उवाचेत्ययं मन्त्रः । श्लोकस्यार्धद्वयात्मको मन्त्रौ बोध्यौ । उपविष्टौ कथा इति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती राजोवाचेत्ययं मन्त्रः । श्लोकस्यार्धद्वयात्मको द्वौ मन्त्रौ भवतः । ममास्य चेति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती ऋषिरुवाचेत्ययं मन्त्रः । श्लोकस्यार्धद्वयात्मको मन्त्रौ बोध्यौ । संसारबन्धेति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती राजोवाचेत्ययं मन्त्रः श्लोकस्यार्धद्वयात्मको द्वौ मन्त्रौ ज्ञातव्यौ । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामीति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती ऋषिरुवाचेत्ययं मन्त्रः । एतस्यैव श्लोकस्यार्धद्वयात्मको द्वौ मन्त्रौ स्तः । विबोधनार्थायेति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती ⟨…⟩ ोवाचेत्ययं मन्त्रः । एतच्छ्लोकस्यार्धद्वयात्मको मन्त्रौ भवतः । बोधश्च क्रियतामिति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती ऋषिरुवाचेत्ययं मन्त्रः । एतस्यैव श्लोकस्यार्धद्वयात्मको द्वौ मन्त्रौ स्तः । उक्तवन्ताविति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती भगवानुवाचेत्ययं मन्त्रः । एतस्यैव श्लोकस्यार्धद्वयात्मको मन्त्रौ भवतः । किमन्येनेति श्लोकस्यार्धद्वयमध्यवर्ती ऋषिरुवाचेत्ययं मन्त्रः । एतस्यैव श्लोकस्यार्धद्वयात्मको द्वौ मन्त्रौ स्तः । अध्यायादौ मार्कण्डेय उ ⟨…⟩ चेत्येको मन्त्रः । विलोक्य ताभ्यामिति श्लोकस्यान्ते ऋषिरुत्वाचेत्यपरो मन्त्रः ॥ ७८ ॥ ॥ इति श्रीकूर्माचलेन्द्रराजर्षिवर्यश्रीज्ञानचन्द्रात्मजश्रीकुमारजगच्चन्द्राश्रितसोमयाजिपुरोहितबलभद्रपण्डितगोत्रापत्यहर्षदेवात्मजावसथ्यभगीरथविरचितानां कराच्गोविन्दकृतसप्तशतीमन्त्रहोमविभागकारिकाणां प्रथमाध्यायस्य जगच्चन्द्रचन्द्रिकाह्वयटीकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥